Shtetet e Bashkuara dhe Rusia janë pranë nisjes së një cikli të ri të ripajisjes së arsenalit bërthamor me raketa shtesë me rreze të gjatë veprimi, të pajisura me koka bërthamore, nëse nuk arrihet një marrëveshje në momentin e fundit, përpara se të skadojë traktati i kontrollit të armëve brenda më pak se një jave.
Me traktatin New START që përfundon më 5 shkurt, presidenti rus Vladimir Putin ka propozuar që të dyja palët t’u përmbahen kufijve ekzistues të kokave bërthamore edhe për një vit tjetër, për të fituar kohë për të vendosur se çfarë do të vijë më pas.
Presidenti amerikan Donald Trump nuk i është përgjigjur zyrtarisht ofertës së Putinit. Disa politikanë dhe analistë të sigurisë në SHBA argumentojnë se ai duhet ta refuzojë, duke i hapur rrugë Shteteve të Bashkuara të rrisin menjëherë arsenalin e tyre për t’iu kundërvënë zgjerimit të shpejtë bërthamor të Kinës.
Nëse të dyja palët nuk bien dakord të ruajnë kufijtë për raketat dhe kokat bërthamore, për herë të parë në më shumë se gjysmë shekulli ato do të mbeten pa kufizime të ndërsjella mbi madhësinë e arsenaleve të tyre strategjike — armët që do të përdoreshin për të goditur kryeqytetet, bazat ushtarake dhe qendrat industriale të njëra-tjetrës në rast lufte bërthamore.
Analistët e sigurisë thonë se vlera e traktateve bërthamore shkon shumë përtej vendosjes së kufijve numerikë: ato krijojnë një kornizë transparente dhe të qëndrueshme që parandalon daljen jashtë kontrollit të garave të armatimit.
Në mungesë të tyre, të dyja palët humbasin një kanal kritik komunikimi për “të kuptuar se nga vjen pala tjetër dhe cilat janë shqetësimet dhe shtysat e saj”, tha Darya Dolzikova, specialiste bërthamore në institutin britanik RUSI.
“Me skadimin e traktatit New START aktualisht dhe mungesën e negociatave për zëvendësimin e tij, komunikimi mes palëve për këtë çështje kritike strategjike po humbet. Thënë këtë, Rusia ka pezulluar pjesëmarrjen e saj në traktatin New START në vitin 2023, kështu që nuk i kemi pasur të dhënat e shkëmbimeve prej shumë kohësh tashmë. Por, përsëri, kjo e zbeh, nëse mund ta quajmë kështu, një aspekt ndoshta pak më pak të prekshëm, por vërtet kritik: komunikimin dhe angazhimin e vazhdueshëm mes dy palëve, si dhe përpjekjet për të kuptuar se nga vjen pala tjetër dhe cilat janë shqetësimet dhe motivuesit e saj në kuadrin e ekuacionit të saj strategjik”, tha Darya Dolzikova, eksperte për armët bërthamore.
Traktati New START vendos një kufi prej 1.550 kokash bërthamore strategjike të vendosura për secilën palë, si dhe jo më shumë se 700 raketa tokësore ose detare dhe avionë bombardues për t’i transportuar ato. “Nëse skadon, le të skadojë”, tha Trump gjatë këtij muaji, duke shtuar se traktati duhet të zëvendësohet me një marrëveshje më të mirë.
Por kjo do të ishte një detyrë shumë e vështirë dhe që kërkon kohë, pasi situata tani është shumë më komplekse se në vitin 2010, kur u negociua New START.
Rusia ka zhvilluar sisteme të reja me kapacitet bërthamor, raketën lundruese Burevestnik, sistemin hipersonik Oreshnik dhe torpedon Poseidon, të cilat nuk përfshihen në kornizën e traktatit të vjetër. Ndërkohë, Trump ka shpallur plane për një sistem mbrojtjeje raketore hapësinore të quajtur Golden Dome, të cilin Moska e sheh si përpjekje provokuese për të ndryshuar balancën strategjike në favor të Uashingtonit.
“Në rastin e Rusisë, duket se ata kanë disa shqetësime lidhur me mbijetesën e disa prej sistemeve të tyre ekzistuese strategjike të dorëzimit bërthamor, gjë që ne mendojmë se ishte disi shtysa pas testimit të disa prej këtyre sistemeve të reja, të ashtuquajtura ‘novatore’, strategjike. Pra, aftësitë Burevestnik dhe Poseidon, testimin e të cilave Putin njoftoi. Nga ana ruse ekziston një shtysë për të forcuar mbijetesën dhe, nga sa duket, edhe diversitetin e sistemeve të tyre strategjike. Megjithatë, këto sisteme të reja me shumë gjasa nuk bien nën kushtet e marrëveshjes New START.”
Për SHBA-në, një shqetësim kyç është arsenali në rritje i Kinës. Aktualisht ajo ka rreth 600 koka bërthamore, por Pentagoni vlerëson se deri në vitin 2030 do të ketë mbi 1.000.
Trump thotë se dëshiron të ndjekë çarmatimin bërthamor me Rusinë dhe Kinën, por Pekini e konsideron të paarsyeshme të pritet që ai të hyjë në bisedime çarmatimi me dy vende që kanë arsenale shumë më të mëdha.
Një komision dypartiak i Kongresit në vitin 2023 tha se SHBA po përballet me një “sfidë ekzistenciale” jo nga një, por nga dy fuqi bërthamore të barabarta, dhe duhet të jetë e përgatitur edhe për skenarin e luftërave të njëkohshme me Rusinë dhe Kinën.
Rekomandimet përfshinin përgatitjen për të rikthyer në përdorim disa ose të gjitha kokat bërthamore strategjike që ishin hequr nga përdorimi sipas New START dhe ruhen në rezervë.
Ekspertët thonë se kjo mund të përfshijë rikthimin e kokave bërthamore në raketat balistike ndërkontinentale Minuteman III, në raketat detare Trident D5, si dhe rikthimin në rol bërthamor të rreth 30 bombarduesve strategjikë B-52, që ishin përshtatur për misione konvencionale.
Ata bien dakord gjithashtu se një garë e re armatimi tashmë ka filluar. Prokhor Tebin përmendi “teknologjitë hipersonike” dhe “zhvillimin e vazhdueshëm të armëve precize jo-bërthamore”.
Prokhor Tebin: “New START, ashtu si marrëveshjet e mëparshme në këtë fushë, është një nga instrumentet më të rëndësishme dhe kyçe të kontrollit të armëve. Qëllimi i saj është të sigurojë parandalimin bërthamor, stabilitetin strategjik mes Federatës Ruse dhe Shteteve të Bashkuara dhe, njëkohësisht, të shmangë një garë të pakontrolluar armatimesh si edhe rreziqe të veçanta përshkallëzimi.”
Në qarqet politike në SHBA ka ndarje mendimesh nëse Trump duhet të pranojë propozimin e Putinit për të mbajtur kufijtë ekzistues për një vit.
Mbështetësit e kontrollit të armëve theksojnë se SHBA është në mes të një programi modernizimi bërthamor, që përfshin ndërtimin e një nëndetëseje, një bombarduesi dhe një rakete të re balistike ndërkontinentale — programe që po përballen me vonesa serioze dhe kosto në rritje.
Zyra e Buxhetit e Kongresit vlerëson se kjo do t’u kushtojë taksapaguesve amerikanë afro 1 trilion dollarë nga viti 2025 deri në 2034 për modernizimin dhe mirëmbajtjen e forcave bërthamore.
Nga ana tjetër, disa ekspertë dhe ish-zyrtarë thonë se SHBA nuk duhet t’i besojë Putinit, duke kujtuar se ai ndaloi inspektimet e ndërsjella sipas New START në vitin 2023 për shkak të mbështetjes amerikane për Ukrainën.
Një zyrtar i Shtëpisë së Bardhë tha se presidenti “do të vendosë vetë për rrugën përpara lidhur me kontrollin e armëve bërthamore”.
Dmitry Medvedev, i cili si president rus nënshkroi marrëveshjen New START me Barack Obamën në vitin 2010, tha se Trump është i paparashikueshëm dhe se “Rusia është e përgatitur për çdo zhvillim. Kërcënimet e reja ndaj sigurisë sonë do të kundërpërgjigjen shpejt dhe me vendosmëri.”
