Të gjithë i duan, por askush nuk i shet…
Konflikti i Gjirit ka rikthyer në qendër të vëmendjes rolin e dronëve, protagonistë të padiskutueshëm të luftës moderne. Por edhe 4 vjet pas pushtimit të Ukrainës, që e theksoi rëndësinë e tyre, ekziston një hendek i madh midis kërkesës dhe ofertës. Arsyeja është e thjeshtë: sistemet me kosto të ulët nuk u interesojnë gjigantëve amerikanë dhe europianë, të cilët synojnë pajisje me fitime shumë më të larta, duke parë drejt dronëve ushtarakë apo anijeve pa ekuipazh të së ardhmes.
Tregu i dronëve në rritje
Parashikohet që tregu i armëve autonome që operojnë në tokë, det dhe ajër të rritet nga 47 miliardë dollarë në vitin e kaluar, shkaktuar kryesisht nga politika e administratës Trump, në 98 miliardë dollarë deri në vitin 2033. Në botën e dronëve fluturues, ata më të kërkuarit ndahen mes “Testamentit të Vjetër” dhe “Testamentit të Ri”.
“Testamenti i Vjetër”: dronët e mëdhenj amerikanë dhe izraelitë
Që nga viti 2001, skenën e kanë dominuar aeroplanët pa ekuipazh, të mëdhenj dhe të shtrenjtë. Predatori ishte pionieri, ikonë e Luftës Globale kundër Terrorizmit, pastaj u pasua nga Reaper. Për më shumë se një dekadë, versioni i armatosur ishte monopol amerikan, i prodhuar nga General Atomics, që shënoi 3,2 miliardë dollarë të ardhura në 2025.
Pas tyre u futën kompanitë izraelite: Elbit me Hermes dhe IAI me Heron. Tregu u zgjerua edhe në Turqi me Baykar dhe dronin TB2 të Selçuk Bayraktar, i cili u eksportua në 36 vende.
Këto dronë janë të shtrenjtë: një Reaper kushton rreth 30 milionë euro, TB2 dhe Heron rreth një të tretën e kësaj shume, plus sistemet satelitore për navigim. Por luftërat moderne, si ofensiva mbi Iranin, treguan kufizimet e tyre: të ngadaltë, të lehtë për t’u kapur nga radarët, dhe shumë prej tyre u humbën, më shumë se 20 nga amerikanët dhe po aq nga izraelitët.
“Testamenti i Ri”: dronët e lirë dhe inteligjentë
Ky lloj lindi në fushat e betejës të Ukrainës, ku u zhvilluan kategori të reja. Kryesori janë dronët-kamikazë, të ngjashëm me bomba fluturuese. Rusia përdori dhe përmirësoi Shahed iranian: efikas, me një distancë deri në 2 000 km, i vështirë për t’u zbuluar, me kosto nën 25 mijë euro. Edhe amerikanët krijuan versionin e tyre, Lucas, përdorur në sulmet mbi pasdaranët. SpektreWorks, një kompani e vogël, i shet për 35 mijë dollarë.
Ukrainasit kanë krijuar dhjetëra modele, duke i përshtatur sipas nevojave të vijës së parë, me startup-e që lindin si kërpudhat nga vera e 2022. Këto kompani kanë lidhje me industrinë teknologjike amerikane, duke sfiduar gjigantët Lockheed Martin, Boeing dhe Raytheon. Shembuj janë Project Eagle, i ish-CEO të Google Erich Schmidt, dhe Anduril, i Palmer Luckey dhe i lidhur me Palantir të Peter Thiel. Ata promovojnë konceptin e “Republikës Teknologjike”, ideuar nga Silicon Valley për armë hi-tech.
Revolucioni i tyre ka tre shtylla:
– Shkurtësia e kohës nga kërkesat tek operacioni, duke eliminuar vonesat burokratike
– Kosto të ulëta, falë përdorimit të komponentëve të tregut konsumer
– Inteligjencë artificiale e avancuar
Kompani të reja nuk hyjnë në bursë sepse ka radhë investitorësh. Ata po zhvillojnë kapacitete prodhimi dhe po furnizojnë kërkesat urgjente të monarchive të Gjirit, veçanërisht për dronë anti-dron. Vetëm Anduril dhe Project Eagle po arrijnë t’i përmbushin ato.
Europa ngec pas
Europa nuk po ndjek ritmin e shpejtë të zhvillimit të sektorit: ministritë e mbrojtjes janë të lidhura me plane shumëvjeçare dhe nuk përshtaten me shpejtësinë e ndryshimeve në konfliktet moderne. Megjithatë, disa kompani po lulëzojnë, si gjermania Tytan, e cila po transformon impiante automobilistike për prodhimin e dronëve anti-dron.
Kompani të tjera po shfaqin dronë zbulimi ose të sulmit: gjermanet Helsing dhe Stark, franceza Harmattan AI, portugeza Tekever, apo olandesja DeltaQuad. Në Ukrainë operojnë TAF Industries dhe UkrSpecSystems, ndërsa Skyeton ka degë në Sllovaki.
Mini-dronët-bomba
Edhe pse të vegjël, mini-dronët-bomba janë të përhapur në Donbass, ndërtuar me pjesë kineze ose të printuara 3D, dhe kushtojnë vetëm 1 mijë deri në 2 mijë euro. Ukraina tregon se çdo 6 muaj inovacioni i bën dronët të vjetruar shpejt, duke krijuar një paradoks: nuk mund të porositen mjete që do të bëhen të pavlefshme para përdorimit.
Kjo kërkon ndryshime në organizimin e prokurimeve dhe kontratave për të marrë mjetin e duhur në kohën e duhur.
