Nga Ibish Neziri
Ka momente kur padrejtësia nuk të lejon të heshtësh. Ka institucione që funksionojnë vetëm kur sheh diku tjetër. Dhe ka raste kur heshtja e shoqërisë bëhet garanci për abuzim. Pikërisht për këtë, ky shkrim është i domosdoshëm.
Një kthim i detyruar te fjala e lirë
Pas një heshtjeje prej më shumë se tre vjetësh, para rreth tre muajsh iu ktheva sërish shkrimit publicistik — jo nga nostalgjia, por nga nevoja që ndjeja për ta thanë përsëri mendimin tim. Dhomat e Specializuara në Hagë, me mënyrën e tyre të funksionimit, më shtynë të rikthehem. Brenda këtyre tre muajve botova në Demos dhe disa portale tjera katër shkrime mbi këtë temë, dhe mendova se ndoshta aq mjaftonte. Por padrejtësia nuk mjaftohet me një reagim të vetëm. Kur shkelja ndodh përditë, reagimi duhet të jetë po aq i përditshëm.
Dhomat e Specializuara, megjithëse formalisht pjesë e sistemit juridik të Republikës së Kosovës, po sillen si një entitet i shkëputur, një ishull juridik pa llogaridhënie, një mekanizëm që vepron mbi Kosovën, por jo nën juridiksionin e saj. Kjo nuk është thjesht çështje procedurale — është çështje sovraniteti.
Kushtetuta e Kosovës jashtë dyerve të Hagës
Deklarata e Ombudspersonit të Republikës së Kosovës, z. Naim Qelaj, pas vizitës së tij në Hagë, ngriti shqetësime të thella. Vizita e tij u monitorua në çdo hap dhe atij iu pamundësua të merrte shënime — një akt që bie ndesh drejtpërdrejt me mandatin kushtetues të Avokatit të Popullit, i cili duhet të ketë qasje të pakushtëzuar te çdo person i privuar nga liria.
E ndërkohë, zëdhënësi i Dhomave, Michael Doyle, deklaroi se Ombudsperson kompetent për objektin e paraburgimit nuk është Avokati i Popullit i Kosovës, por një gjyqtar i brendshëm i Dhomave — Pietro Spera.
Kjo logjikë është një përmbysje e parimit bazë “nemo judex in causa sua”: askush nuk mund ta mbikëqyrë vetveten.
Dhomat e Specializuara pra, janë futur në një pozitë që asnjë institucion i drejtësisë nuk duhet ta ketë: të jetë gjykatës, rregullbërës dhe mbikëqyrës i vetvetes. Kjo s’i ngjan më një mekanizmi të drejtësisë — i ngjan më shumë një strukture që e ka frikë kontrollin.
E gjithë kjo na rikthen te një realitet i thjeshtë politik: sa kohë që një institucion i Kosovës e mohon autoritetin e institucioneve të Kosovës, ne nuk kemi të bëjmë me drejtësi “sui generis”, por me juridiksion të importuar, që mban vulën e Kosovës vetëm për të legjitimuar veten.
Paradoksi i drejtësisë në Hagë: Dhelpra kujdestare e pyllit
Të paraburgosurit në Hagë nuk janë të dënuar. Ata janë ende të pafajshëm sipas çdo standardi modern juridik. Pengimi i qasjes së Avokatit të Popullit nuk është gabim procedural — është sinjal moral alarmues. Aty ku nuk tolerohet vëzhgimi, zakonisht ka çfarë të fshihet.
Në këtë kontekst, emërimi i gjyqtarit Pietro Spera si Ombudsperson i Dhomave është kulmi i paradoksit. Ai është pjesë e institucionit të njëjtë që supozohet ta mbikëqyrë. Kjo ma kujton një fjalë të urtë të Maksim Gorkit, të cilën e pata lexuar qysh kur isha gjimnazist në Pejë, afro 47–48 vjet më parë: “Sikur dhelpëra të emërohet kujdestare e pyllit, aty do të gjenden pendë shumë e shpezë fare pak.”
Kjo fjali nuk është thjesht metaforë. Është pasqyrë e realitetit: aty ku kontrolli zëvendësohet me kontrollues të brendshëm, të drejtat e njeriut humbasin pa zhurmë.
Kur gjykata mbikëqyr veten: Modeli i rrezikshëm i Hagës
Në Hagë po funksionon një model i rrezikshëm: një gjykatë që, në vend të mbikëqyrjes së pavarur, krijon struktura të brendshme për ta zëvendësuar atë. Kjo nuk është drejtësi moderne — është vetëmbrojtje institucionale, ku një mekanizëm i mbyllur shmang çdo kontroll që vjen nga jashtë, sidomos nga institucionet e Kosovës.
Kjo sjellje e Dhomave — të jenë njëkohësisht autoritet, mbikëqyrës dhe interpretues të kufijve të vet — nuk i shërben drejtësisë, por e gërryen atë. Aty ku krijohet një marrëdhënie e tillë, ku mekanizmi gjyqësor fillon t’i frikësohet vëzhgimit të jashtëm, kemi të bëjmë me një deformim të lirisë juridike, jo me zbatim të drejtësisë.
Aty ku padrejtësia bëhet e përhershme, reagimi duhet të jetë i përhershëm
Aty ku drejtësia ndalet dhe kontrolli i jashtëm refuzohet, heshtja nuk është neutralitet — është bashkëfajësi. Institucionet e Kosovës dhe mekanizmat ndërkombëtarë nuk duhet të qëndrojnë indiferentë para këtij modeli që po shkel të drejtat e njeriut dhe kushtetutën. Reagimi i tyre duhet të jetë i menjëhershëm, i vendosur dhe i pakompromis.
Por përgjegjësia nuk mund të mbetet vetëm në dorën e institucioneve. Shoqëria civile ka detyrë të flasë, të monitorojë dhe të ngrejë zërin sa herë padrejtësia përpiqet të fshihet pas procedurave të brendshme. Nuk është koha të anashkalohen abuzimet, të mbulohet errësira apo të qahen veshët par gjëra të parëndësishme. Çdo heshtje e shoqërisë civile i jep forcë padrejtësisë.
Ky është shkrimi i pestë imi mbi këtë temë — dhe nuk do të jetë i fundit. Sepse aty ku të drejtat e njeriut kufizohen, fjala nuk duhet të shuhet; aty ku kontrolli refuzohet, pyetjet duhet të shtohen; aty ku drejtësia kthehet në vetëkthim, shoqëria duhet të ngrihet.
Drejtësia nuk është pronë e Dhomave të Specializuara.
As e askujt që i frikësohet transparencës.
Drejtësia është e qytetarëve — e atyre që janë të lirë, e atyre që janë të privuar nga liria, dhe e çdo njeriu që kërkon të vërtetën.
Drejtësia nuk është ide; ajo është veprim. Dhe veprimi është përgjegjësia jonë.
