Dy ligje në Mal të Zi, që janë kontroverse prej perspektivës së Brukselit, amendamentet e ligjeve në sektorin e gjyqësorit në Serbi dhe dështimi për t’ia hequr imunitetin parlamentar ish-zëvendëskryeministres në Shqipëri, i kanë kthyer këto tre shtete kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian sërish para testit kryesor për pranim, atij për sundimin e ligjit.
Përparimi në të gjithë kapitujt që duhen mbyllur para anëtarësimit nuk do të jetë i mjaftueshëm nëse vendet kandidate synojnë avancim apo shënojnë kthim mbrapa në Kapitujt 23 dhe 24, të cilët, sipas metodologjisë evropiane të integrimit, hapen të parët dhe mbyllen të fundit.
“Reformat e pakthyeshme në këto fusha janë kusht që partnerët e zgjerimit të përparojnë në rrugët e tyre të pranimit, duke i përmbushur standardet specifike”, ka rikujtuar Shërbimi për media i Komisionit Evropian në disa përgjigje për Radion Evropa e Lirë.
“Reformat nuk janë vetëm për letër, shtetet duhet të demonstrojnë zbatimin e tyre dhe duhet të garantojnë besueshmëri përmes rezultateve të prekshme”, është thënë mes tjerash në përgjigje.
Shqipëria dhe Mali i Zi janë në krye të listës për t’u bërë anëtarë të rinj të bllokut evropian. Në këtë drejtim, Komisionarja për Zgjerim e BE-së, Marta Kos, ka folur me kryeministrin malazez, Millojko Spajiç javën e kaluar në Podgoricë.
“Ju duhet të keni patjetër një gjyqësor të pavarur, që ka kapacitet për të luftuar krimin e organizuar dhe korrupsionin, si dhe të keni media të pavarura pasi ne nuk do të bëjmë kurrë kompromis në këto çështje”.
Pse dy ligje po ia vështirësojnë Malit të Zi rrugën drejt BE-së?
Ambiciet e autoriteteve në Mal të Zi që të bëhen vendi i 28-të anëtar i BE-së janë komplikuar pas miratimit të dy ligjeve kontroverse. Bëhet fjalë për amendamente në Ligjin për Çështje të Brendshme dhe Ligjin për Agjencinë e Sigurisë Kombëtare.
Sipas Komisionit Evropian, këto amendamente nuk janë në përputhje me Rregulloren e Përgjithshme për Mbrojtjen e të Dhënave dhe Direktivën për Zbatimin e Ligjit.
Rregullorja për Mbrojtjen e të Dhënave është ligj që përcakton se si mblidhen dhe ruhen të dhënat e individëve në Zonën Ekonomike Evropiane. Ajo i forcon të drejtat për privatësi, vendos obligime serioze për organizatat dhe vlen për të gjitha kompanitë në botë që procesojnë të dhëna të banorëve të BE-së.
Direktiva për Zbatim të Ligjit rregullon mënyrën se si autoritetet e policisë dhe gjyqësorit në BE i procesojnë dhe mbrojnë të dhënat personale të individëve, sidomos të viktimave, dëshmitarëve dhe të dyshuarve për shkelje penale.
Opozita malazeze dhe shoqëria civile i kritikojnë ndryshimet e bëra në Ligjin për Çështje të Brendshme pasi besojnë se ato i rrisin kompetencat e ministrit të Brendshëm, sidomos në emërimin dhe shkarkimin e drejtorit të policisë, dhe kështu më pas hapet rruga për ndikim politik në punën e policisë.
Sa i përket Ligjit për Agjencinë e Sigurisë Kombëtare, kritika më e shpeshtë ka të bëjë me dispozitat që lejojnë qasjen në bazat e të dhënave të organeve dhe institucioneve shtetërore, në disa raste pa vendim gjykate.
Ndërkohë, Mali i Zi pritet të emërojë anëtarë të Këshillit Gjyqësor, trupit kryesor të gjyqësorit, anëtarët e të cilit mund të emërohen dhe shkarkojnë gjyqtarë.
Pse janë ligjet e reja problematike për rrugën e Serbisë në BE?
Në rastin e Serbisë, BE-ja ka qenë e qartë. Pas miratimit të ligjeve të gjyqësorit, me nismë të partisë së presidentit Aleksandar Vuçiç kritikat kanë qenë të shpejta nga Brukseli, përfshirë prej Komisioneres për Zgjerim, e cila ka vlerësuar se këto ligje kufizojnë pavarësinë e gjyqësorit dhe, sipas mendimit të saj, përbëjnë kthim mbrapa.
Vuçiç është përgjigjur duke thënë se nuk e kupton për çfarë kthimi mbrapa bëhet fjalë, meqë Serbia synon rrugën drejt BE-së prej 4 vitesh. Në 2021-in, Serbia e ka hapur grupin e kapitujve për agjendë të gjelbër dhe lidhshmëri të qëndrueshme, mirëpo përparim nuk është arritur.
Ligjet në gjyqësor që kanë nisur të zbatohen, janë duke e shtyrë vendin në drejtim të kundërt me standardet evropiane.
Bashkimi Europian pati kërkuar që ligjet të mos miratoheshin dhe pasi Vuçiç i ka nënshkruar ato, Brukseli ka thënë se zbatimi i tyre duhet të pezullohet derisa të ketë një opinion prej Komisionit të Venecias.
Sfidat e Shqipërisë
Gjatë vitit të kaluar, Shqipëria ka arritur të hapë të gjithë kapitujt negociues në procesin e anëtarësimit në Bashkimi Evropian, megjithëse vazhdon të përballet me probleme serioze në fushën e sundimit të ligjit. Ashtu si edhe për vendet e tjera kandidate, Komisioni Evropian në Raportin e Progresit të publikuar në tetor ka theksuar disa shqetësime kryesore për Shqipërinë, si rritja e presionit politik mbi sistemin gjyqësor, rezultatet e dobëta në luftën kundër korrupsionit dhe kufizimet në lirinë e medias.
Një nga çështjet më të fundit që ka tërhequr vëmendje lidhet me vendimmarrjet e Parlamentit në raste që prekin integritetin e institucioneve dhe luftën kundër korrupsionit. Këto zhvillime kanë ngritur pikëpyetje mbi funksionimin e shtetit të së drejtës dhe ndarjen e pushteteve.
Sipas burimeve, situata të tilla kanë ndikuar në qëndrimin e disa vendeve anëtare të BE-së për t’i dhënë Shqipërisë një të ashtuquajtur IBAR pozitiv. IBAR është Raporti mbi Vlerësimin e Përkohshëm të Standardeve, i cili mat progresin në fusha kyçe si sundimi i ligjit, sistemi gjyqësor dhe lufta kundër korrupsionit, veçanërisht në kuadër të kapitujve 23 dhe 24 të negociatave.
Pa miratimin unanim të IBAR-it nga vendet anëtare të BE-së, Shqipëria nuk mund të avancojë drejt mbylljes së kapitujve negociues. Kjo tregon se progresi formal në hapjen e kapitujve nuk mjafton, nëse nuk shoqërohet me rezultate konkrete në reforma.
Një shembull i ngjashëm është Mali i Zi, i cili është dashur të presë deri në qershor të vitit 2024 për të marrë një IBAR pozitiv dhe vetëm pas kësaj ka mundur të rifillojë procesin e mbylljes së kapitujve, pasi përparimi kishte mbetur i bllokuar për disa vite.
A po ‘mbyll sytë’ Bashkimi Evropian për Ballkanin?
Pranimi i anëtarëve të rinj pa të drejtën e vetos, të cilën aktualisht e kanë të 27 vendet anëtare të Bashkimi Evropian, është një ide për të cilën kanë avokuar edhe Edi Rama dhe Aleksandar Vučić në një artikull të përbashkët muajin e kaluar në të përditshmen gjermane Frankfurter Allgemeine Zeitung. Ky qëndrim ka shtuar spekulimet se shtetet e Ballkanit Perëndimor “mund të mbyllin njërin sy”.
Florian Bieber beson se, brenda këtij kuadri ligjor, është e pamundur të ndahen konsideratat politike nga kriteret e sundimit të ligjit.
“Sigurisht, elitat politike në Mali i Zi dhe Shqipëria e njohin momentumin politik dhe kanë prirje të jenë më pak të rrepta në lidhje me zbatimin. Megjithatë, në fund të fundit, nevojitet pëlqimi i 27 shteteve anëtare, i cili është larg të qenit i garantuar”, paralajmëron Bieber në disa përgjigje për Radio Evropa e Lirë.
Komisionarja Marta Kos ka folur në këtë drejtim në Parlamenti Evropian në fillim të marsit, duke theksuar se statusi i liderit në këtë proces nuk garantohet përgjithmonë.
Ajo u ka thënë Shqipëria, Mali i Zi, Ukraina dhe Moldavia se “përparimi duhet të arrihet përmes reformave”.
A mund të ndihmojnë “mekanizmat mbrojtës”?
Mekanizmat mbrojtës nuk janë diçka e panjohur në proceset e Bashkimi Evropian.
Kur Bullgaria dhe Rumania u pranuan në BE në vitin 2007, Komisioni Evropian vendosi ta miratojë anëtarësimin e tyre, pavarësisht reformave të papërfunduara në fushën e sundimit të ligjit. Kjo u bë me kusht që dobësitë të adresoheshin edhe pas anëtarësimit përmes të ashtuquajturit Mekanizëm i Bashkëpunimit dhe Verifikimit, i cili mundësoi monitorim të vazhdueshëm dhe vlerësim periodik të progresit në sistemin gjyqësor dhe në luftën kundër korrupsionit.
Ky mekanizëm mbikëqyrjeje pas anëtarësimit zgjati për rreth 16 vjet dhe përfundoi në vitin 2023.
Në këtë kuadër, konsiderohet se ekzistojnë mundësi për të adresuar shqetësimet e shteteve anëtare për zgjerimin, përfshirë ide si vendosja e periudhave kalimtare që do t’u lejonin vendeve të reja të vazhdojnë zbatimin e reformave edhe pas anëtarësimit.
Një qasje e tillë shihet si mënyrë për të dhënë sinjal se vendet e rajonit, përfshirë Mali i Zi, kanë një perspektivë reale brenda BE-së, duke ruajtur njëkohësisht standardet e kërkuara.
Megjithatë, përvoja ka treguar se edhe pas anëtarësimit mund të shfaqen probleme në lidhje me sundimin e ligjit. Shembuj të tillë janë Hungaria, Polonia dhe Sllovakia, ku disa vite pas anëtarësimit janë vërejtur shqetësime për pavarësinë e gjyqësorit, lirinë e medias dhe funksionimin e institucioneve të pavarura, për shkak të përpjekjeve të autoriteteve për të ushtruar ndikim mbi to.
