Trump u kërkon qytetarëve iranianë të bëjnë revolucion, të sulmojnë pallatet e pushtetit, por sapo ajatollahët pezullojnë varjet, ai ndalet, e nis nga e para dhe kalon te diçka tjetër, siç i pëlqen atij: Kuba, Groenlanda, tarifat doganore. Historia, megjithatë, ecën shumë më ngadalë se një postim në rrjetet sociale.
Revolucioni që Trump imagjinon dhe nxit në ditët më të nxehta të protestave është një revolucion “alla francez”: përzënia e tiranit dhe shkatërrimi i regjimit të vjetër. Për iranianët kjo nuk është asgjë e re. Ata e kanë përjetuar tashmë në vitin 1979. Atëherë, e gjithë elita drejtuese pro-monarkike u arratis pak pas shahut (pilotët e avionëve luftarakë ikën me avionët në Irak, miliarderët e oborrit transferuan kapitalet, borgjezia dërgoi të rinjtë në mërgim vullnetar). Ata që mbetën humbën pothuajse gjithçka ose u vranë. Rendi u rindërtua vetëm pas vitesh, pas luftërave të brendshme dhe të jashtme, ashtu si në Francën e Iluminizmit. Iranit kjo i kushtoi të paktën një milion të vdekur.
Modeli i Revolucionit Francez është forma më e keqe e ndryshimit të regjimit. Në paketë përfshihet kjo fazë e tretë e luftës mes vetë revolucionarëve, e cila zakonisht është edhe më e përgjakshme se beteja kundër rendit të vjetër. Kjo është arsyeja pse vendet fqinje, nga Arabia Saudite te Katari e Turqia, kundërshtojnë bombardimet amerikane dhe mbyllin hapësirën ajrore. Ata kanë frikë nga ethet revolucionare, nga një orgji shkatërrimi që mund të përhapet edhe në vendet e tyre. Katërmbëdhjetë vitet e luftës civile në Siri, me 600 mijë të vdekur dhe 12 milionë refugjatë (nga 30 milionë banorë), janë një paralajmërim shumë i gjallë.
Pasi merret Bastilja, njerëzit e zakonshëm kthehen në shtëpi për të fjetur. Presin që dikush tjetër ta çojë përpara shtetin: në rastin iranian, të garantojë eksportin e naftës dhe pagesën e pagave. Ata që kanë një projekt politik, ndërkohë, pushtojnë komisariatin, Bankën Qendrore, mediat, pra, marrin pushtetin real. Kështu veproi në vitin 2024 Ahmed al-Sharaa, pasi rrëzoi diktatorin al-Assad në Siri. Siç do të thoshte Lenini: a ekziston në Iran një avangardë revolucionare e aftë ta bëjë këtë?
Në dekadat e fundit të protestave popullore, pikërisht kjo ka munguar. Revoltat kanë shpërthyer pothuajse çdo dy vjet, me shumë spontanitet, por pa lidership. Nuk ekziston një opozitë e rritur brenda sistemit të ajatollahëve. Ata që u përpoqën, u arrestuan. Republika Islamike nuk bëri gabimin e Italisë dhe Gjermanisë, që lejuan afirmimin e ideologjive antagoniste si fashizmi dhe nazizmi. Në këtë vit 2026, është djali i shahut të fundit që propozohet për këtë rol. “Do ta udhëheq fazën e tranzicionit”, siguron ai. Por me çfarë armësh? Me cilët ndjekës? A ekziston një “tren i mbyllur” për ta sjellë nga Los Anxhelosi në Teheran, si ai me të cilin gjermanët dërguan Leninin në Petrograd? Ajatollah Khomeini mbërriti me një avion të Air France dhe populli, që prej vitesh dëgjonte predikimet e tij në kaseta klandestine dhe shkonte çdo të premte në xhami, e konsideronte tashmë si liderin ideal, pothuajse të dërguar nga qielli. Entuziazmi ishte aq i madh, sa njerëzit shihnin fytyrën e tij në re.
Djali i shahut është një figurë e re në sloganet e protestave. Në mbështetje të Reza Ciro Pahlavit qëndron precedenti se edhe Lenini u akuzua se ishte në shërbim të armikut. Gjashtë muaj më vonë, ai udhëhiqte Revolucionin e Tetorit.
Duket paradoksale, por revolucionet janë ngjarje graduale, të shtrira në vite. Pas rënies së majave, figura të rangut të dytë marrin kontrollin e makinerisë shtetërore (sigurisht, “në shërbim të popullit”). Ky është një kalim emergjent, me planifikim minimal. Prandaj liderët e tranzicionit pothuajse gjithmonë zhduken në harresë. Në rajon, kjo ndodhi në Egjipt në vitin 2011, kur presidenti Mubarak dorëzoi pushtetin pas 18 ditësh protestash. Filloi “tranzicioni demokratik”, i cili përfundoi me një tjetër grusht shteti ushtarak. Statistikat historike dhe kompleksiteti i pushtetit iranian sugjerojnë se edhe këtu dikush mund të marrë stafetën në rast rënieje të liderëve aktualë. Për çështjen e shamisë do të flitet më vonë, zgjedhjet mund të caktohen pas një viti; ndërkohë mbrohen kufijtë, dyqanet dhe pagat rifillojnë të qarkullojnë. Njerëzit janë të lumtur që nuk vdesin më në rrugë dhe rritet një klimë optimizmi.
Ka qindra figura më pak të komprometuara, madje armiqësore ndaj regjimit aktual, të gatshme të heqin dorë nga programi bërthamor, siç kërkon Trump, që nuk janë në mërgim dhe mund të luajnë këtë rol. Njëri prej tyre, fituesi i zgjedhjeve të vitit 2009, Mousavi, ndodhet ende në arrest shtëpie.
Zgjidhja më e mirë për t’u çliruar nga ajatollahët pa shkatërruar infrastrukturat civile do të ishte një grusht shteti ushtarak. Ana negative është se zakonisht ai nuk i ndryshon vlerat shoqërore, por i ngrin ato. Ushtarakët anulojnë fitoret demokratike në sheshe, por në këmbim e vënë vendin sërish në binarë. Grushtet e shtetit në Amerikën Latine, Franco në Spanjë, kolonelët në Greqi e shisnin diktaturën si stabilitet. Prototipi mbetet francez: pas revolucionit, Napoleoni riktheu qetësinë dhe çliroi forcat prodhuese të vendit. Madje ndërtoi një perandori. Idealët e orëve të para u shkëmbyen me fuqinë kombëtare.
Sipas WikiLeaks, SHBA-të kishin kontakte prej vitesh me opozitarë egjiptianë dhe i ndihmuan përmes rrjeteve sociale dhe duke bindur ushtrinë të mos qëllonte mbi turmën. Ekziston gjithashtu dyshimi i fortë se në Venezuelë, zv/presidentja e dinte rrëmbimin e Maduros. A ka gjetur CIA opozitarë edhe në Teheran? Ka arsye për ta shpresuar. Por kjo do të ishte vetëm faza e parë. Historia nuk ndalet kur një president shpall se “misioni u krye” (Bush i ri, Irak 2003). Ajo ka zakon të ngatërrohet për vite me radhë, me spastrime, dhunë dhe larje hesapesh, përpara se të gjejë një ekuilibër të ri.
