Gjithçka nisi nga një seri deklaratash të Presidentit amerikan Donald Trump, i cili ka rritur ndjeshëm tonin kritik ndaj aleatëve të NATO-s.
Në fjalimet e tij publike dhe në postimet në rrjetet sociale, Trump ka theksuar se Shtetet e Bashkuara kanë mbajtur për dekada barrën kryesore të mbrojtjes së Evropës dhe sigurisë globale, ndërsa sipas tij, disa aleatë nuk kanë kontribuar në mënyrë të mjaftueshme.
Këto deklarata nuk janë thjesht retorikë politike. Ato janë interpretuar nga analistët si një sinjal i mundshëm për një rishikim të thellë të rolit amerikan në NATO.
“Jam i zhgënjyer me NATO-n. Aleatët tanë nuk kanë bërë sa duhet. Amerika nuk mund të mbajë gjithmonë barrën kryesore të sigurisë globale.”
NATO, e krijuar në vitin 1949, përmban në nenin 13 një dispozitë që lejon çdo shtet anëtar të tërhiqet, por vetëm pas një njoftimi zyrtar njëvjeçar.
Megjithatë, në rastin e Shteteve të Bashkuara, situata është më komplekse.
Kushtetuta amerikane i jep presidentit kompetenca të gjera në politikën e jashtme, por Kongresi ka rol vendimtar në ratifikimin dhe mbikëqyrjen e traktateve ndërkombëtare.
Një ligj i miratuar në vitet e fundit shton më tej kufizime, duke kërkuar shumicë të cilësuar në Senat për çdo vendim për tërheqje nga NATO. Kjo krijon një konflikt institucional mes Shtëpisë së Bardhë dhe Kongresit, që mund të shndërrohet në krizë kushtetuese në rast të një vendimi ekstrem.
Një nga analizat më të forta vjen nga Charles Kupchan, profesor i marrëdhënieve ndërkombëtare në Georgetown University dhe ish-zyrtar i lartë në politikën e jashtme amerikane.
Ai e përshkruan një tërheqje të mundshme të SHBA nga NATO si një moment që do të ndryshonte rrjedhën e historisë moderne.
“Nëse Shtetet e Bashkuara do të largoheshin nga NATO, kjo do të ishte një tronditje gjeopolitike. Do të shembte arkitekturën e sigurisë që ka mbajtur botën perëndimore të qëndrueshme që nga Lufta e Dytë Botërore.”
Kupchan thekson se NATO nuk është thjesht një aleancë ushtarake, por një strukturë politike dhe strategjike e ndërtuar mbi vlerat e përbashkëta demokratike, e cila ka garantuar stabilitet për dekada të tëra.
Sipas analizës së tij, një dobësim apo shpërbërje e NATO-s do të krijonte një boshllëk të madh sigurie, veçanërisht në Evropë:
-Evropa do të detyrohej të ndërtonte vetë mbrojtjen e saj
-SHBA do të reduktonte praninë ushtarake në kontinent
-Balancat globale të fuqisë do të ndryshonin ndjeshëm
-Do të rritej rreziku i konflikteve rajonale
-Do të përshpejtohej gara e armatimeve
“Pa NATO-n, Evropa do të ishte më e ekspozuar, Shtetet e Bashkuara më të izoluara, dhe rivalët strategjikë si Rusia dhe Kina do të përfitonin menjëherë nga kjo ndarje e Perëndimit.”
Në Evropë, këto deklarata janë lexuar si një sinjal alarmi.
Diplomatët dhe ekspertët e sigurisë theksojnë se edhe në mungesë të një vendimi formal, vetë dyshimi mbi angazhimin amerikan mund të ndryshojë ekuilibrat e sigurisë globale.
Kjo ka shtyrë disa vende evropiane të rrisin shpenzimet për mbrojtje dhe të forcojnë bashkëpunimin rajonal ushtarak.
“Nuk mund të jetë gjithmonë Amerika ajo që reagon e para. Aleatët duhet të jenë aty kur situata kërkon veprim, jo vetëm pasi krizat të kenë kaluar.”
Ekspertët theksojnë se aktualisht bota po kalon një fazë të rikalibrimit të madh të sigurisë ndërkombëtare, ku aleancat tradicionale po testohen, besimi mes partnerëve po luhatet dhe konkurrenca mes fuqive të mëdha po rritet.
Në këtë kontekst, NATO mbetet në qendër të çdo diskutimi strategjik global.
Kupchan paralajmëron se rreziku më i madh nuk është vetëm një vendim formal për tërheqje, por humbja graduale e besimit mes aleatëve.
“Rusia dhe Kina përfitojnë nga çdo çarje e Perëndimit. NATO nuk është vetëm një aleancë ushtarake, është shtylla e rendit ndërkombëtar.”
NATO ndodhet në një nga momentet më delikate të historisë së saj moderne.
Takimi i zhvilluar më 8 prill në Shtëpinë e Bardhë mes sekretarit të përgjithshëm të NATO-s, Mark Rutte dhe presidentit Donald Trump, është cilësuar nga të dy palët si një bisedë “e hapur dhe shumë e drejtpërdrejtë”, ku në fokus ka qenë situata e tensionuar në Lindjen e Mesme dhe roli i aleatëve në përballjen me krizën e Iranit. Më tej, presidenti amerikan ka ashpërsuar qëndrimin e tij ndaj aleancës ushtarake.
Sondazhet e fundit tregojnë se rreth 66% e amerikanëve besojnë se SHBA përfiton nga NATO, ndërsa vetëm një pakicë e vogël e kundërshton këtë qëndrim, duke dëshmuar se aleanca vazhdon të ketë mbështetje të gjerë në shoqërinë amerikane.
Ekspertët theksojnë se NATO i jep Shteteve të Bashkuara një avantazh të madh global duke bashkuar kapacitetet ushtarake, ekonomike dhe njerëzore të shumë vendeve, çka rrit ndjeshëm fuqinë e saj përballë rivalëve si Kina.
Në këtë kontekst, analizat tregojnë se fuqia e kombinuar e vendeve të NATO-s tejkalon ndjeshëm çdo fuqi të vetme botërore, duke e bërë aleancën një element kyç të balancës globale.
Ndërkohë, në sfond qëndron edhe frika për një përshkallëzim të mundshëm të tensioneve në Azi, veçanërisht në lidhje me Tajvanin, ku raportet ushtarake paralajmërojnë se Kina po zhvillon kapacitete për një operacion të shpejtë dhe të koordinuar ushtarak.
Sipas ekspertëve, në një skenar të tillë, ekzistenca e aleancave të forta si NATO do të ishte vendimtare për ruajtjen e ekuilibrit global dhe parandalimin e një konflikti të madh ndërkombëtar.
Në këtë kuadër, Neni 5 i Traktatit të NATO-s mbetet thelbi i aleancës, duke përcaktuar se një sulm ndaj një vendi anëtar konsiderohet sulm ndaj të gjithëve, parim që ka garantuar sigurinë e Perëndimit për dekada me radhë.
