Rivaliteti midis Uashingtonit dhe Teheranit i ka rrënjët në vitin 1979, vitin e Revolucionit Iranian. Deri atëherë, Irani udhëhiqej nga Shah Mohammad Reza Pahlavi, një aleat i ngushtë i Shteteve të Bashkuara. Rënia e tij nga pushteti më 16 janar 1979 dhe kthimi nga mërgimi i Ajatollah Ruhollah Khomeini e transformuan vendin në një Republikë Islamike.
Pika pa kthim në marrëdhëniet me SHBA-në u arrit më 4 nëntor 1979, kur një grup studentësh islamikë sulmuan ambasadën amerikane në Teheran, duke rrëmbyer stafin. Por sesi shkuan gjërat deri në ditët e sotme, e ka pasqyruar “Focus storia” në një artikull mbi krizën e pengjeve.
Kriza e pengjeve
Emri që mbahet mend është “Operacioni Kthetra e Shqiponjës”. Imazhi që mbahet mend është ai i një helikopteri të djegur në shkretëtirën iraniane. Historia është sulmi i dështuar ushtarak për të liruar pengjet në ambasadën amerikane në Teheran. Një dështim për shkak të një përplasjeje në ajër që kushtoi jetën e tetë ushtarëve, natën midis 24 dhe 25 prillit 1980.
“Kriza e pengjeve” që filloi në një ditë me shi në nëntor të vitit 1979, kur një grup studentësh islamikë sulmuan ambasadën amerikane dhe rrëmbyen stafin e saj, arriti kulmin atë natë.
Revolucioni
Gjithçka kishte filluar muaj më parë, me të ashtuquajturin “Revolucionin Iranian”. Më 16 janar 1979, Shah Mohammad Reza Pahlavi, një sundimtar nacionalist, ishte rrëzuar. Më 31, Ajatollah Ruhollah Khomeini, shiit në mërgim, ishte kthyer në shtëpi triumfues dhe më 30 mars 1979, lindi Republika Islamike e Iranit.
Në tetor, Shahu, i cili ishte strehuar në Egjipt, u nis për në Shtetet e Bashkuara për të kërkuar trajtim për kancerin nga i cili vuante prej kohësh. Megjithatë, qeveria e re iraniane kishte frikë se ky udhëtim ishte një prelud i një marrëveshjeje midis Pahlavi-t dhe Shteteve të Bashkuara për ndërhyrje ushtarake në Iran. Prandaj, Khomeini kërkoi ekstradimin e ish-mbretit. I përballur me refuzimin e Shteteve të Bashkuara, Ajatollah organizoi një fushatë të dhunshme antiamerikane, duke i quajtur Shtetet e Bashkuara “Satani i Madh”, armiku i Islamit.
Sulmi
Pas deklaratave të Khomeinit, më 4 nëntor 1979, një grup studentësh myslimanë (midis të cilëve, sipas disa dëshmitarëve, ishte dhe ish-Presidenti Ahmadinejad), sulmuan ambasadën amerikane në Teheran dhe morën peng 66 persona. Studentët liruan menjëherë disa afro-amerikanë, gra dhe të sëmurë. Mbetën pesëdhjetë e dy pengje, të shpallur nga rrëmbyesit e tyre si “mysafirë të Ajatollahut”. Megjithatë, trajtimi i tyre ishte larg të qenit mikpritës. Me sy të lidhur, të izoluar dhe të paaftë për të folur me njëri-tjetrin, pengjet iu nënshtruan presionit të rëndë psikologjik dhe u ushqyen kryesisht me kikirikë.
Në këmbim të lirimit të tyre, kërkesat ishin një kërkim falje nga Shtetet e Bashkuara për mbështetjen e tyre ndaj Shahut dhe dorëzimi i ish-sundimtarit, autoriteteve iraniane për gjykim dhe ekzekutim.
Reagimi
Shtetet e Bashkuara, të udhëhequra nga Jimmy Carter, reaguan duke ndërprerë importet e naftës nga Irani dhe duke “ngrirë” 8 miliardë dollarë nga asetet iraniane në SHBA. Por deri në pranverë, situata ishte ende e pandryshuar. Më pas u tentua një sulm ushtarak, i cili, përfundoi me dështim të plotë.
Ndërhyrja e SHBA-së
Tre muaj më vonë, më 27 korrik 1980, Reza Pahlavi vdiq në Kajro (ku ishte kthyer që atëherë). Por as kjo nuk i riktheu lirinë pengjeve. Kërkesa për ekstradim u hodh poshtë, por kërkesa për kërkim falje për ndërhyrjen e supozuar amerikane në punët e brendshme të Iranit mbeti.
Marrëveshja
Carter pagoi për paaftësinë e tij për të zgjidhur krizën me humbjen e tij në zgjedhjet presidenciale të nëntorit 1980, të fituara nga Ronald Reagan. Përpara se të përfundonte mandatin e tij, Carter vazhdoi negociatat. Rezultati ishte një marrëveshje e nënshkruar në Algjer midis Shteteve të Bashkuara dhe Iranit. Shtetet e Bashkuara premtuan të mos ndërhynin në punët e brendshme të Republikës Islamike në të ardhmen dhe të kthenin miliardat e konfiskuara.
Sekrete të fshehura
Megjithatë, në të njëjtin rast, u bënë edhe marrëveshje sekrete, të zbuluara më vonë në vitin 1985 për furnizimin e Iranit me armë amerikane, i cili kishte qenë në luftë me Irakun që nga shtatori i vitit 1980. Me të ardhurat, administrata Regan financoi në mënyrë të paligjshme “kontrata” të Nikaraguas, kundërshtarë të qeverisë në detyrë (marksiste).
Fundi i makthit
Kriza, gjithsesi, kishte mbaruar. Njoftimi u bë më 20 janar 1981, që përkoi me inaugurimin e Presidentit të ri, Ronald Reagan. Vetëm pak minuta kaluan midis dy ngjarjeve, duke i lënë shumë njerëz të dyshonin se lirimi ishte vonuar qëllimisht. Megjithatë, për pengjet, ky ishte fundi i një makthi që kishte zgjatur 444 ditë.
