Sot, në rrjetet sociale, më tërhoqi vëmendjen kjo fotografi.
Është një imazh krejt e veçantë, sa e bukur, aq edhe domethënës.

Presidenti i Shtëpisë Botuese “Onufri”, z. Bujar Hudhri, qëndronte përpara portës së institucionit që përfaqëson, i rrethuar nga nëntë mace, njëra më e bukur se tjetra. Të gjitha janë krijesa vitale, por të pambrojtura, të paqta dhe të sigurta në “bujtinën” e tyre të përhershme, në oborrin e këtij institucioni dinjitoz të kulturës shqiptare.

Ato dukeshin sikur e kishin zgjedhur përgjithmonë mikun dhe mbrojtësin e tyre.

Është një pamje që të emocionon që në çastin e parë. Duket si një fotografi krejt e zakonshme, por, në të vërtetë, është një dëshmi e gjallë e një ndjeshmërie të veçantë njerëzore, të rrallë, të rrallë…., në këtë botë, shpesh të padhembshur, të trazuar dhe të egër.

Përmes këtij imazhi, shoh gjithë botën e bukur të humanizmit, madhështinë e vërtetë të njeriut pa bujë, i cili nuk vlerësohet vetëm përmes veprave të mëdha që krijon, librave që boton, talenteve dhe krijuesve të rinj që promovon prej më shumë se tri dekadash, por, edhe përmes kontributit të paçmuar që ka dhënë dhe vazhdon të japë për kulturën dhe trashëgiminë tonë.

Ata që e njohin nga afër Bujar Hudhrin (eh, sa shumë e njohin atë në Shqipëri dhe kudo jashtë saj!), nuk befasohen aspak nga këto gjeste të vogla, por mjaft domethënëse, që janë pjesë e jetës së tij të përditshme.

Ndoshta edhe një biograf i sprovuar, me formim në fushën e psikologjisë dhe sociologjisë, nuk do ta kishte aspak të lehtë të zbërthente kodin e padukshëm të këtij NJERIU, i cili kudo ka përhapur dhe mbjellë farën e shëndetshme të kulturës, mirësisë dhe dashurisë për më të mirën e më të bukurën që mbart brenda vetes një qenie njerëzore si AI.

Me gjithë ngarkesën dhe peshën e punëve të mëdha, Bujari gjen kohën të kujdeset, me gjeste të vogla, edhe për këto krijesa të pambrojtura.

Ai ka aftësinë të ndalë për pak çaste ritmin e përditshmërisë dhe t’u dhurojë pak dashuri atyre që nuk dinë të kërkojnë asgjë më shumë sesa një përkëdhelje dhe një kafshatë ushqim.

Ndoshta këto nëntë mace nuk e dinë se çfarë përfaqëson Shtëpia Botuese “Onufri”, por me siguri e dinë se aty kanë një mik.

Kjo është një tjetër formë kulture: kultura e zemrës, e dhembshurisë dhe e dashurisë për jetën, në çdo formë që ajo shfaqet.

Në fund të fundit, njeriu që ka vend në zemrën e tij edhe për krijesat më të pambrojtura, ka kuptuar diçka thelbësore për madhështinë e të qenit njeri.

Ky është Bujar Hudhri, tek i cili zanafilla e mirësisë duket se është e lidhur pazgjidhshmërisht edhe me vetë emrin që mban që prej ditës kur erdhi në jetë…

Tiranë – 2 nëntor, 2026

Nga ILIR ÇUMANI

Ndarja nga jeta e akademikut, Prof. dr. Luan Omari, në moshën 101-vjeçare, është një lajm i trishtë, një humbje e madhe për shkencën dhe kulturën shqiptare.

Është një çast reflektimi për vlerën e dijes, për përmasat e një jete intelektuale dhe përgjegjësinë që kemi ndaj trashëgimisë së njerëzve që i kanë shërbyer vendit me mendjen dhe veprën e tyre.

Një shekull jetë, është një rrugëtim i gjatë kushtuar dijes, studimit dhe formimit të brezave të juristëve, duke u shnderruar në diçka më shumë se një histori personale, për tu bërë pjesë e historisë së vetë shoqërisë.

Akademiku Luan Omari ishte një nga ata intelektualë të rrallë urtakësh me peshë të veçantë nga ajo armatë e vogël e inteligjencës shqiptare që e lidhën jetën e tyre me një fushë të rëndësishme të zhvillimit të vendit, me shkencën juridike, mendimin kushtetues dhe studimin e shtetit të së drejtës dhe të institucioneve.

Në këtë rrugëtim, ai ndërtoi një profil të spikatur akademik, me hulumtime dhe studime të shumta, duke i kushtuar dekada të tëra kërkimit shkencor, mësimdhënies dhe zhvillimit të mendimit juridik shqiptar.

Por rëndësia e një dijetari si Ai, nuk qëndron vetëm në atë që shkruan, por edhe në aftësinë për të ndikuar në mënyrën se si të tjerët mendojnë, analizojnë dhe e kuptojnë botën që i rrethon.

Vepra e akademikut Luan Omari i kapërcen kufijtë e librave dhe të auditorëve. Ajo gjendet në historinë e Fakultetit të Drejtësisë, në zhvillimin e institucioneve akademike, në studimet kushtuar së drejtës publike e kushtetuese dhe në formimin e brezave të tërë juristësh, studiuesish e intelektualësh.

Si anëtar themelues i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, si profesor dhe si studiues i angazhuar në debatet kushtetuese të vendit, ai ishte pjesë e një rrugëtimi të gjatë që lidhet ngushtë me zhvillimin e mendimit juridik dhe me përpjekjet për ndërtimin e institucioneve demokratike.

Jeta e tij përshkoi një shekull ndryshimesh të mëdha historike, ku ai ishte dëshmizar dhe protagonist i rëndësishëm sesi ndryshuan shoqëria, institucionet, sistemet dhe mënyrat e të menduarit.

Në këtë rrjedhë të gjatë kohore, ai mbeti i lidhur me studimin e së drejtës, duke kontribuar me përvojën dhe formimin e tij në një fushë ku dija, argumenti dhe përgjegjësia publike kanë një rëndësi të veçantë.

Sot, në çastin e lamtumirës, titujt akademikë dhe nderimet institucionale marrin kuptimin e tyre më të plotë kur shihen në dritën e veprës që përfaqësojnë.

Dekorata “Gjergj Kastrioti Skënderbeu” dhe Çmimi i Karrierës Akademike janë shprehje e vlerësimit për një jetë të gjatë në shërbim të shkencës dhe kulturës shqiptare.

Megjithatë, trashëgimia më e qëndrueshme e një intelektuali nuk matet vetëm me nderimet që merr gjatë jetës, por me rëndësinë që ruan mendimi i tij, me vlerën që mbart vepra e tij dhe me aftësinë e saj për t’u bërë pikë referimi edhe për brezat që do të vijnë dhe që nuk patën mundësinë ta takonin.

Largimi i akademikut Luan Omari nuk është vetëm një humbje njerëzore dhe akademike, por një moment që na kujton se kujtesa e një kombi ndërtohet përmes njerëzve që i japin përmbajtje historisë së tij intelektuale.

Një shoqëri që di të nderojë dijetarët e vet, di të nderojë edhe dijen, di të ruaj më së miri veprën e tyre si pjesë të identitetit të vet.

Vitet biologjike te një jete mund të përfundojnë, por mendimi nuk shuhet bashkë me jetën e atij që e krijoi. Ai vazhdon të jetojë në libra, në institucione, në kujtesën e studentëve dhe në pyetjet që brezat e ardhshëm do t’i drejtojnë së shkuarës.

Akademiku Luan Omari mbylli një rrugëtim 101-vjeçar, por vepra e tij mbetet pjesë e rrugëtimit të shkencës juridike shqiptare.

Në këtë ditë dhimbjeje, përulja dhe mirënjohja janë mënyra jonë për të nderuar një jetë të gjatë kushtuar dijes.

Le të mbetet kujtimi i tij jo vetëm një shenjë e respektit për të shkuarën, por edhe një nxitje për të ardhmen: për të studiuar më thellë, për të menduar më lirshëm dhe për ta vlerësuar dijen si një nga pasuritë më të çmuara të shoqërisë.

Lamtumirë Mik i paharruar!

Prehu në në paqen e merituar akademik Luan Omari!

Kristina Kumi — nëna e përjetshme e jetimëve, misionarja e heshtur e dashurisë dhe e dhimbjes njerëzore

-In Memoriam –

Në kujtesën time, ka njerëz që kur largohen nga kjo botë, nuk lënë pas vetëm kujtimin e tyre, por një jetë të tërë mirësie, dashurie dhe përkushtimi, të cilat vazhdojnë të jetojnë në zemrat e atyre që patën fatin t’i njohin.

E tillë ishte e shtrenjta Nënë Kristina Kumi, e cila u nda nga jeta në moshën 93-vjeçare, në Athinë të Greqisë, duke lënë pas një trashëgimi të çmuar njerëzore dhe një vend të pazëvendësueshëm në kujtesën e qindra fëmijëve pa familje dhe pa kujdesin prindëror, por që u rritën me shumë dashuri e dhembshuri nën kujdesin e saj.

Vepra dhe puna e saj në shërbim të jetëve të pambrojtura, nuk ka nevojë për ofiqe e grada,  as për tituj të bujshëm dhe lavdi publike për të merituar nderimin e një shoqërie të tërë.

Mjafton dashuria e madhe dhe pa kushte që u ka falur qindra femijëve jetim, që i rriti dhe i edukoi me aq me aq pasion, dashuri dhe përkushtim.

E tillë ishte Kristina Kumi, mësuesja e nderuar, edukatorja e përkushtuar dhe humanistja e rrallë, të cilën ne, ish-fëmijët e Shtëpisë së Fëmijës në Sarandë, e thërrisnim me dashuri e përmallim: Nënë Kristina.

Sot, teksa mësojmë lajmin e ndarjes së saj nga jeta, dhimbja për humbjen e kësaj gruaje të jashtëzakonshme përzihet me mirënjohjen e thellë për gjithçka na dha.

Kristina Kumi nuk ishte thjesht një mësuese që përmbushte detyrën e saj. Ajo ishte shumë më tepër: ishte ngrohtësia e një nëne për fëmijët që jeta i kishte privuar nga përqafimi prindëror; ishte dora e butë që na udhëhiqte, fjala e urtë që na qetësonte, përkujdesja që na jepte siguri dhe dashuria që na ndihmonte të besonim sërish te jeta.

Portreti i saj, me shtatin e vogël e të brishtë, me fytyrën e qetë dhe vështrimin e dhembshur, do të mbetet i paharruar në kujtesën time.

Pas asaj pamjeje të thjeshtë e modeste fshihej një shpirt i madh, një vullnet i pashtershëm dhe një zemër që dukej sikur kishte vend për të gjithë fëmijët e botës.

Ajo mishëronte në mënyrën më të bukur dhe kaq të natyrshme virtytet e një gruaje fisnike: dashurinë, përulësinë, durimin, bujarinë, përgjegjësinë dhe dhembshurinë e pakushtëzuar për njeriun.

Përreth njëzet vjet, në Shtëpinë e Fëmijës në Sarandë, Kristina Kumi ia kushtoi jetën e saj edukimit, mirërritjes dhe formimit të fëmijëve jetimë.

Për të, kjo nuk ishte thjesht një detyrë në punën e saj  të përditshme, por një mision i shenjtë njerëzor, të cilin e përmbushi me një përkushtim që i kapërcente shumëfish kufijtë e profesionit.

Dita e saj niste herët në mëngjes. Kujdesej për zgjimin e fëmijëve, higjienën, veshjen, ushqimin dhe përgatitjen e tyre për në shkollë.

Në mesditë i priste sërish, u shtronte tryezën, interesohej për ditën e tyre, i ndihmonte në mësime dhe kujdesej për çdo nevojë të vogël a të madhe.

Mbrëmjeve, pasi përgatiste darkën dhe i përcillte drejt shtretërve, ajo largohej e lodhur, por me mendjen gjithnjë te fëmijët.

Madje, edhe kur ndonjëri prej tyre sëmurej, Nënë Kristina shpesh zgjidhte të qëndronte pranë shtratit të fëmijës gjatë gjithë natës. Në ato çaste, për të nuk kishte rëndësi lodhja, ora apo detyrimet e tjera. Një fëmijë kishte nevojë për të dhe kjo mjaftonte.

Në shtëpinë e saj e prisnin bashkëshorti, Koçoja, dhe dy djemtë, Gligori e Vironi. Megjithatë, dashuria që ajo u kushtonte fëmijëve të institucionit nuk ishte kurrë dashuri e pjesshme apo e detyruar, por një dashuri që buronte natyrshëm nga shpirti i saj, një ndjenjë e pastër mëmësore që nuk njihte dallime dhe nuk kërkonte shpërblim.

Ajo dinte të kuptonte dhimbjet që fëmijët shpesh nuk arrinin t’i shprehnin me fjalë. E dinte se pas heshtjes së tyre mund të fshihej një plagë, pas një sjelljeje të vështirë mund të qëndronte një mungesë e madhe dhe pas një buzëqeshjeje të brishtë mund të fshihej një botë e trazuar.

Prandaj, përveç mësimit dhe edukimit, ajo u ofronte diçka edhe më të rëndësishme: ndjenjën se femijët jetim  nuk ishin vetëm.

Me durim e përkushtim, ajo punonte veçmas me secilin fëmijë, duke u mësuar jo vetëm dijet e shkollës, por edhe mjeshtërinë e jetës.

Sidomos vajzave të rritura u mësonte të kujdeseshin për veten, të mbanin higjienën personale, të gatuanin, të qepnin e të qëndisnin, të kryenin punët e përditshme dhe të përgatiteshin për një jetë të pavarur.

Por mësimi i saj më i madh nuk gjendej në asnjë tekst shkollor. Ajo na mësonte të besonim te vetja, të mos dorëzoheshim përballë vështirësive dhe të mos e konsideronim të kaluarën tonë si një pengesë të pakapërcyeshme për të ardhmen.

Përpiqej të na ndihmonte të kapërcenim pasiguritë dhe plagët e braktisjes, duke kultivuar tek ne iniciativën, vetëbesimin, vetveprimit dhe aftësinë për të ndërtuar jetën me forcat tona.

Pikërisht këtu qëndron madhështia e saj: Nënë Kristina nuk u përpoq vetëm të na rriste, por më së shumti të na përgatiste për të jetuar me dinjitet.

Përkujdesja e saj nuk mbaronte kur fëmijët përfundonin ciklin e shkollës tetëvjeçare dhe largoheshin nga Shtëpia e Fëmijës për të vazhduar studimet. Përkundrazi, lidhja e saj me ta bëhej edhe më e fortë.

Përmes letrave dhe korrespondencave të rregullta, ajo ndiqte hap pas hapi rrugëtimin e secilit, interesohej për mbarëvajtjen në shkollë, për sukseset dhe vështirësitë, për ëndrrat dhe shqetësimet.

Dhe kur studimet përfundonin, ajo nuk e konsideronte misionin e saj të përmbushur. Përpiqej t’i ndihmonte të sistemoheshin me strehim e punë, të fitonin pavarësinë ekonomike dhe të nisnin jetën si gjithë të tjerët.

Trokitja e saj në dyert e zyrave të administratës së kohës ishte një tjetër dëshmi e përkushtimit të saj të jashtëzakonshëm.

Ajo shkonte e kërkonte mundësi për secilin, duke i paraqitur jo thjesht si ish-fëmijë të një institucioni, por si bijtë dhe bijat e saj, të rinj që kishin mbaruar shkollën, kishin fituar një profesion dhe meritonin mundësinë për të ndërtuar të ardhmen.

Në zemrën e Nënë Kristinës, asnjëri prej nesh nuk ishte një emër i harruar apo një histori e përfunduar. Ne ishim dhe mbetëm fëmijët e saj.

Ajo merrte pjesë në gëzimet tona, në ditëlindje, fejesa e dasma. Kur krijonim familjet tona, ajo gjendej pranë nesh, duke marrë natyrshëm rolin e nënës.

Donte që askush të mos ndihej i përulur apo i mangët për shkak të mungesës së prindërve. Donte që secili prej nesh të hynte në jetën e re me kokën lart, me dinjitet dhe me besimin se e meritonte lumturinë, ashtu si çdo njeri tjetër.

Sa shumë dashuri fshihej pas këtyre gjesteve të thjeshta! Sa shumë dinjitet njerëzor ndërtohej nëpërmjet tyre!

Vitet kaluan. Ne u rritëm, u arsimuam, morëm profesione, krijuam familjet tona dhe u bëmë prindër. Shumë prej nesh u bënë mësues, mjekë, inxhinierë, ushtarakë, arkitektë, jurist e profesionistë të fushave të ndryshme.

Jeta na shpërndau në drejtime të ndryshme, por asnjë largësi dhe asnjë ndryshim i kohëve nuk arriti ta shkëpuste fillin që na lidhte me të.

Edhe kur, prej dekadash, jetonte në Athinë të Greqisë, Nënë Kristina nuk i ndërpreu kurrëbkontaktet me ne. Me kujtesën e saj të admirueshme, ajo vazhdonte të na mbante të gjithëve në zemrën e saj. Interesohej për hallet, shëndetin, familjet dhe fëmijët tanë; gëzohej për sukseset tona dhe trishtohej kur mësonte për vështirësitë që kalonim.

Ishte një kujdes që nuk i përkiste më detyrës, profesionit apo ndonjë përgjegjësie institucionale. Ishte dashuria e pastër e një nëne që nuk e kishte njohur kurrë kufirin e mëmësisë së saj.

Për ne, ajo nuk ishte vetëm gruaja që na rriti, por gruaja zemërdhembshur që vazhdoi të na donte edhe shumë kohë pasi ishim rritur.

Jeta dhe vepra e Kristina Kumit përbëjnë një histori të jashtëzakonshme humanizmi, të shkruar jo me fjalë të mëdha, por me mijëra veprime të vogla e të përditshme.

Një histori që nuk pati nevojë për bujë, reklama apo duartrokitje, sepse dëshmitarët e saj më të vërtetë ishin vetë fëmijët, të cilëve ajo u dha dashuri, shpresë dhe mundësinë për të besuar te jeta.

Në këtë kuptim, figura e saj më sjell ndër mend Shën Terezën, jo për nga përmasat e njohjes publike, por për nga thelbi i misionit njerëzor: përkushtimin ndaj atyre që kanë më shumë nevojë për dashuri, përkujdesje dhe dinjitet. Të dyja na kujtojnë se madhështia e vërtetë e njeriut nuk matet me atë që merr nga bota, por me atë që është në gjendje t’u japë të tjerëve.

Kristina Kumi dha shumë nga vetja e saj; kohën, energjitë, durimin, dijet dhe përvojën. Dha ngrohtësinë e një shtëpie, sigurinë e një familjeje dhe besimin se, pavarësisht plagëve të së kaluarës, jeta mund të jetë e bukur dhe e denjë për t’u jetuar.

Në një shoqëri ku shpeshherë vlerat njerëzore mbeten në hije dhe ku zhurma e përditshme rrezikon të na bëjë të harrojmë kuptimin e vërtetë të dhembshurisë, jeta e saj mbetet një mësim i vyer.

Ajo na kujton se nuk nevojiten domosdoshmërisht vepra madhështore për të ndryshuar botën. Ndonjëherë mjafton të mos e lësh një fëmijë të ndihet i braktisur, t’i japësh dorën kur ka frikë, ta përkëdhelësh dhe ta dëgjosh kur vuan dhe t’i qëndrosh pranë derisa të gjejë forcën për të ecur vetë.

Kështu, pa pretenduar asgjë për veten, Kristina Kumi u bë një nga ato figura që e nderojnë arsimin shqiptar jo vetëm përmes profesionit të mësueses dhe edukatores, por mbi të gjitha përmes dimensionit të tyre të thellë njerëzor.

Ajo na mësoi se edukimi nuk është vetëm formim intelektual, por edhe formim i shpirtit; se një mësues i vërtetë nuk përgatit vetëm nxënës për jetën, por ndihmon të formohen njerëz që dinë të duan, të respektojnë dhe të përballojnë me dinjitet sfidat e saj.

Sot, në moshën 93-vjeçare, Nënë Kristina është larguar nga kjo botë. Por a mund të quhet vërtet e ikur një grua që vazhdon të jetojë në zemrat e kaq shumë njerëzve?

A mund të mbyllet me vdekjen e saj një histori dashurie që është bërë pjesë e jetës së qindra fëmijëve dhe e familjeve që ata krijuan?

Asesi Jo!

Disa njerëz nuk largohen plotësisht, sepse mbeten në kujtimet tona, në fjalët që na mësuan, në vlerat që na përcollën dhe në mënyrën se si ne, tashmë të rritur, përpiqemi t’i trajtojmë të tjerët. Ata vazhdojnë të jetojnë në çdo gjest mirësie që kemi mësuar prej tyre, në çdo dorë që shtrijmë drejt dikujt në nevojë dhe në çdo fëmijë të cilit i japim shpresë.

Kjo është pavdekësia e vërtetë e Nënë Kristinës.

Dhe, ndërsa sot zemrat tona janë të mbushura me dhimbjen e ndarjes, mbi të gjitha ndiejmë mirënjohje.

Mirënjohje për vitet që na kushtoi. Për netët pa gjumë. Për shqetësimet që mbajti në heshtje. Për përqafimet, këshillat, kujdesin dhe dashurinë që nuk na i kurseu kurrë. Për dinjitetin që na mësoi të ruanim dhe për besimin që na ndihmoi të ndërtonim jetën tonë.

E shtrenjta NËNË!

Sot, kur ti ke nisur udhëtimin tënd të fundit, ne, fëmijët e tu të dikurshëm, tashmë burra e gra, nëna e baballarë, gjyshe e gjyshër, përulemi me respekt e dashuri përpara kujtimit tënd.

Ndoshta nuk arritëm të ta shprehnim gjithmonë sa shumë vleje për ne. Mbase nuk gjetëm edhe fjalët e duhura për të të treguar se sa thellë ishe rrënjosur në qenien tonë. Por sot, në këtë çast lamtumire, duam ta themi me zë të lartë atë që zemrat tona e kanë ndier gjithmonë:

FALEMINDERIT DHE MIRËNJOHJE PAFUND!

Faleminderit që ishe nëna jonë atëherë kur jeta na kishte lënë pa të.

Faleminderit që na mësove të ecim me kokën lart, të mos dorëzohemi përballë vështirësive dhe të mos e humbim besimin te mirësia njerëzore.

Faleminderit që na dhe jo vetëm dije e edukatë, por edhe diçka shumë më të çmuar: ndjenjën se ishim të dashur, se kishim vlerë dhe se meritonim një të ardhme të bukur.

Ti u largove nga jeta, por nuk do të largohesh kurrë nga ne.

Emri yt do të mbetet i gjallë në kujtesën tonë. Figura jote do të na shoqërojë në rrugëtimin e jetës. Dashuria jote do të vazhdojë të na ngrohë edhe kur vitet të kalojnë dhe kujtimet të marrin ngjyrat e largësisë.

Dhe sa herë që dikush prej nesh do t’i zgjasë dorën një njeriu në nevojë, sa herë që një prind do të përqafojë fëmijën e vet me dhembshuri, sa herë që një mësues do të zgjedhë të bëjë më shumë se detyra që i kërkohet, aty do të ketë diçka nga shpirti yt i madh.

Ti ishe dhe do të mbetesh NËNA E PËRJETSHME E JETIMËVE.

U prehsh në paqen e amshuar SHEJNTORE e MIRËSISË dhe e HUMANIZMIT.

Qoftë i lehtë dheu që të mbulon.

Qoftë i bekuar kujtimi yt.

I përjetshëm qoftë emri yt në zemrat e të gjithë atyre që patën fatin të rriteshin, të mësoheshin dhe të jetonin nën dritën e dashurisë sate.

LAMTUMIRË,

TI, rrezja e shpresës së pashuar, pjesëza e mirësisë në këtë botë, që, për fatin e keq,

po varfërohet dita-ditës.

Tiranë – e premte, 16 tetor, 2026

KUR SHOQËRIA HUMB KUFIRIN MES PUBLIKES DHE PRIVATES

Materialet audiovizuale që kanë pushtuar me një intensitet të jashtëzakonshëm rrjetet sociale dhe ekranet shqiptare nuk mund të trajtohen thjesht si një tjetër histori rozë e showbizit shqiptar.

Përmasat e përhapjes së tyre, mënyra se si po konsumohen dhe reagimi që kanë prodhuar në publik e bëjnë këtë fenomen shumë më tepër se një ngjarje të zakonshme të botës së spektaklit.

Ajo që po ndodh kërkon një vështrim tjetër, më të ftohtë, më të thelluar dhe përtej kuriozitetit që ushqen zakonisht një histori showbizi.

Historia e vërtetë ndodhet një hap më tej: te dëshira kolektive, pothuajse e shfrenuar, për të parë; te kënaqësia e fshehtë e turmës; te mekanizmi që e shndërron jetën private të një njeriu në mall publik.

Pikërisht këtu nis një problem shumë më i madh se një video, një personazh i njohur apo një episod intim. Nis problemi i kufirit midis asaj që na përket dhe asaj që i përket tjetrit, midis informacionit dhe voyeurizmit (dëshirës për të vëzhguar jetën e tjetrit), midis interesit publik dhe kuriozitetit, midis gazetarisë dhe konsumit të turpit njerëzor. Mbi të gjitha, midis qytetarit dhe turmës.

Në gjithë historinë e njerëzimit, njeriu ka pasur gjithmonë kureshtje për jetën e tjetrit dhe kjo nuk është një shpikje e re e epokës së internetit. Që nga komunitetet më të hershme njerëzore, jeta e tjetrit ka qenë objekt vëzhgimi, gjykimi, thashethemi dhe kureshtjeje.

Në shoqëritë tradicionale, megjithatë, ekzistonte një kufi fizik. Sekreti udhëtonte nga një gojë te tjetra, një histori përhapej nga një lagje në tjetrën, por ajo ndiqte ritmin e ngadaltë, të heshtur e njerëzor të kohës.

Teknologjia e ka shkatërruar këtë ritëm. Sot, një sekret nuk udhëton më nga njëri te tjetri; ai shpërthen menjëherë në përmasa të paimagjinueshme, duke marrë me vete edhe pasoja që askush nuk i parashikon. Një imazh nuk kalon më dorë më dorë, por shumëfishohet me një shpejtësi marramendëse, duke dalë brenda pak çastesh jashtë çdo mundësie kontrolli.

Tashmë, një material intim nuk mbetet në rrethin e disa njerëzve apo miqve konfidencialë, por mund të shndërrohet brenda pak minutash në objekt të mijëra, madje miliona syve.

Dhe këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të epokës digjitale: sa më shumë mjete të kemi për të komunikuar, aq më e brishtë bëhet e drejta e njeriut për të qenë vetëm.

Privatësia dikur konsiderohej një hapësirë natyrore e ekzistencës, ndërsa sot duhet të mbrohet si një territor. Dhe kur ky territor pushtohet, dëmi nuk mbaron me publikimin e parë. Ai fillon pikërisht aty. Çdo klikim e zgjat jetën e materialit. Çdo rishpërndarje e rikrijon ekspozimin. Çdo koment i shton viktimës një tjetër shtresë gjykimi. Çdo kërkim e ushqen mekanizmin që e mban atë përmbajtje gjallë.

Në këtë pikë, ajo që filloi si shkelje e privatësisë shndërrohet në një proces kolektiv të konsumimit të dinjitetit të tjetrit.

Por pse duam të shohim atë që nuk na përket? Kjo është pyetja më interesante, sepse problemi nuk gjendet vetëm te ai që e regjistron apo e shpërndan materialin, por edhe te publiku që e kërkon.

Psikologjia njerëzore ka një marrëdhënie të ndërlikuar me të ndaluarën. Ajo që fshihet shpesh bëhet më tërheqëse. Ajo që shoqëria e mbulon me turp mund të zgjojë një kureshtje të veçantë. Intimiteti është pikërisht një prej atyre territoreve ku takohen dëshira, turpi, seksualiteti, xhelozia, pushteti dhe frika e ekspozimit.

Kur këto elemente hidhen në hapësirën publike, krijohet një përzierje e fuqishme psikologjike: njeriu e di se nuk duhet të shohë, por pikërisht kjo e bën më të vështirë të mos shohë.

Këtu voyeurizmi pushon së qeni vetëm një sjellje individuale dhe shndërrohet në fenomen social. Turma ndihet më pak përgjegjëse se individi. Kur një mijë njerëz shohin, secili prej tyre mund të mendojë se përgjegjësia është diku tjetër. “Unë vetëm e hapa.”“Unë vetëm e pashë.” “Unë vetëm ia dërgova një shoku.” “Unë vetëm bëra një koment.” Por mijëra “vetëm” të tilla ndërtojnë një makineri të tërë.

Askush nuk e ndien veten autor të dëmit dhe, megjithatë, dëmi ekziston. Ky është një nga paradokset më të errëta të turmës digjitale: përgjegjësia shpërndahet në mijëra duar dhe, pikërisht për këtë arsye, duket sikur nuk ekziston askund.

Në këtë mekanizëm ka edhe një element tjetër, shumë të rëndësishëm: ekonomia e vëmendjes. Interneti nuk shpërblen domosdoshmërisht atë që është më e rëndësishme.

Shpesh shpërblen atë që shkakton reagimin më të fortë. Dhe çfarë shkakton më shumë reagim se seksi, tradhtia, skandali, turpi, fama dhe rrëzimi publik i një personazhi?

Kështu njeriu pushon së qeni subjekt dhe bëhet përmbajtje. Një jetë njerëzore reduktohet në disa sekonda. Një marrëdhënie reduktohet në një titull. Një trup bëhet klikim. Një familje bëhet koment. Një dramë personale bëhet trafik.

Ky është ndoshta ndryshimi më i madh antropologjik që po përjetojmë: dikur komuniteti e gjykonte individin përmes pranisë fizike, ndërsa sot turma digjitale mund ta gjykojë pa e njohur fare.

Dikur reputacioni ndërtohej dhe shkatërrohej brenda një komuniteti relativisht të përcaktuar, kurse sot një njeri mund të ekspozohet para njerëzve që nuk do t’i takojë kurrë në jetë.

Një ngjarje që për publikun zgjat disa minuta mund të mbetet për personin e prekur një traumë me pasoja të rënda për vite me radhë, madje të parikuperueshme.

Kjo e ndryshon vetë kuptimin e turpit. Turpi nuk është më vetëm një emocion personal, por kjo ndjesi mund të shndërrohet në një dënim social pa afat.

Dhe këtu shfaqet një e vërtetë që shpesh harrohet: një figurë publike nuk është pronë publike dhe fama nuk është kontratë për dorëzimin e privatësisë.

Një aktor, këngëtar, gazetar, politikan apo personazh televiziv mund të jetë objekt i interesit publik për veprimtarinë e tij, për deklaratat që bën, për funksionin që ushtron apo për përgjegjësitë që mban.

Por statusi publik nuk e zhduk njeriun privat. Ai nuk e anulon familjen, trupin, intimitetin dhe, mbi të gjitha, të drejtën për të pasur një hapësirë ku publiku nuk ka të drejtë të hyjë. Sepse këtu qëndron një dallim themelor, pa të cilin çdo debat për jetën private humbet kuptimin: interesi i publikut nuk është e njëjta gjë me kuriozitetin e publikut.

Një informacion mund të jetë shumë interesant dhe përsëri të mos ketë asnjë interes të vërtetë publik.

Pikërisht këtu duhet të vendoset edhe kufiri i gazetarisë. Gazetaria serioze nuk vlerësohet si e tillë vetëm me atë që arrin të publikojë, por edhe me atë që zgjedh të mos publikojë. Fuqia e medias nuk qëndron vetëm në aftësinë për të ekspozuar, por edhe në aftësinë për të kuptuar pasojat e ekspozimit.

Pyetja profesionale nuk duhet të jetë vetëm “a është e vërtetë?”, por edhe “a është e nevojshme?”, “a i shërben kjo publikut?”, “çfarë përgjegjësie kemi ndaj njerëzve që do të preken?”, “a po zbulojmë një abuzim apo thjesht po ushqejmë kureshtjen?”.

Një material mund të jetë autentik dhe përsëri të mos jetë i denjë për publikim. E vërteta faktike nuk është automatikisht e njëjtë me të drejtën për publikim.

Por në gjithë këtë histori ekziston edhe një dimension politik që duhet trajtuar me kujdes. Është e lehtë, sidomos në një klimë të polarizuar, të thuhet se pas çdo skandali ekziston një dorë politike.

Një pretendim i tillë kërkon prova dhe nuk mund të ndërtohet vetëm mbi sinkronizimin e ngjarjeve, duke ngritur teori konspirative që ushqejnë dhe nxisin imagjinatën publike. Por politika nuk mungon në këtë histori as në një kuptim tjetër, shumë më të thellë. Politika ka të bëjë edhe me vëmendjen.

Demokracia nuk varet vetëm nga ajo që qytetarët dinë, por edhe nga ajo ku zgjedhin të përqendrojnë vëmendjen e tyre.

Një shoqëri mund të ketë një sasi të pafundme informacioni dhe, përsëri, të mos jetë e informuar për atë që ka vërtet rëndësi. Kjo ndodh kur emocionet dhe temat që tërheqin më shumë vëmendje i largojnë vazhdimisht qytetarët nga çështjet që kërkojnë fakte, dokumente, hetim dhe përgjegjësi.

Demokracia nuk dëmtohet vetëm kur mungon informacioni, por edhe kur vëmendja drejtohet vazhdimisht te ajo që emocionon, në vend që të përqendrohet te ajo që ka rëndësi.

Nuk është e domosdoshme të ekzistojë një regjisor që të prodhojë shpërqendrimin, por mund të mjaftojë vetë mekanizmi i tregut të vëmendjes.

Mjafton që portalet të ndjekin klikimet, algoritmet të shpërblejnë reagimin emocional dhe publiku të kërkojë spektaklin.

Mjafton që një dokument financiar të duket i mërzitshëm, ndërsa një video intime të bëhet virale. Mjafton gjithashtu që debati mbi institucionet të zëvendësohet nga debati mbi marrëdhëniet private të njerëzve. Në atë pikë, nuk kemi më nevojë për censurë, sepse vetë shoqëria e ka zhvendosur vëmendjen.

Kjo është arsyeja pse problemi është edhe politik, edhe pse nuk duhet ta reduktojmë domosdoshmërisht në një komplot politik. Në një demokraci, vëmendja publike është një burim pushteti. Aty ku shkon vëmendja, shkon edhe debati. Aty ku shkon debati, shkon presioni publik. Dhe aty ku shkon presioni, mund të shkojë edhe përgjegjësia.

Prandaj një shoqëri që konsumon pa kufi jetën intime të individëve rrezikon të humbasë aftësinë për të dalluar atë që është interesante nga ajo që është e rëndësishme.

Një video mund të jetë jashtëzakonisht interesante dhe të mos ketë asnjë rëndësi publike. Një kontratë, një vendim administrativ, një tender, një dokument institucional mund të jetë i mërzitshëm për t’u lexuar dhe, megjithatë, të ketë pasoja mbi jetën e mijëra njerëzve.

Këtu qëndron edhe rreziku më i madh për një shoqëri demokratike: jo vetëm fshehja e informacionit, por banalizimi i informacionit të rëndësishëm përmes një përmbytjeje të vazhdueshme me materiale që prodhojnë emocion.

Kur gjithçka bëhet spektakël, asgjë nuk mbetet më vërtet serioze. Kur çdo ditë prodhohet një skandal, vetë fjala “skandal” humbet peshën. Kur çdo personazh publik shndërrohet në objekt gjuetie, publiku fillon të harrojë se pas ekranit ekzistojnë njerëz.

Dhe këtu duhet të kthehemi te dimensioni njerëzor, sepse ai është më i rëndësishmi. Në një video mund të shfaqen dy apo tre njerëz, por pas tyre mund të ketë prindër, fëmijë, bashkëshortë, vëllezër, miq, kolegë dhe njerëz që nuk kanë bërë asgjë, por që detyrohen të jetojnë me pasojat e ekspozimit.

Ndërkohë që publiku sheh një ekran, familja mund të përjetojë një krizë. Kur publiku sheh një material të jetës intime të dikujt, ai dikush tjetër mund të përjetojë turp, frikë, izolim, ankth dhe humbje të kontrollit mbi jetën e vet. Publiku e mbyll telefonin dhe e vazhdon normalisht ritmin e ditës, por personi i ekspozuar mund të mos ketë më mundësi ta mbyllë historinë.

Kjo është arsyeja pse duhet të ndryshojmë edhe pyetjen. Nuk mjafton të pyesim nëse materiali është i vërtetë, por si u sigurua ky material i jetës private të dikujt, me çfarë të drejte u publikua, kush përfiton nga shpërndarja e tij dhe çfarë pasoje prodhon.

Kur institucionet hetojnë mënyrën se si janë siguruar dhe shpërndarë materiale intime, pyetja institucionale zhvendoset nga kurioziteti mbi përmbajtjen te përgjegjësia për shkeljen e privatësisë.

Ky është një ndryshim thelbësor, sepse një shoqëri e shëndetshme nuk duhet të merret vetëm me atë që u pa, por edhe me arsyen pse u bë e mundur që ajo të shihej pa pëlqimin e personave të përfshirë.

Ndoshta këtu qëndron paradoksi më i madh i gjithë kësaj historie. Ne jetojmë në një kohë kur flasim shumë për lirinë, por harrojmë se liria nuk është vetëm liria për të parë dhe për të publikuar. Është edhe liria e tjetrit për të mos u ekspozuar. Flasim për të drejtën e publikut për të ditur, por harrojmë se ajo e drejtë nuk është e pakufishme. Flasim për transparencën, por ngatërrojmë transparencën institucionale me zhveshjen e individit nga privatësia. Flasim për gazetarinë, por nganjëherë e ngatërrojmë gazetarinë me aftësinë për të tërhequr klikime.

Një shoqëri e civilizuar nuk është ajo që di gjithçka për të gjithë, por që më së shumti di se çfarë nuk ka të drejtë të kërkojë të dijë. Një media e përgjegjshme nuk është ajo që publikon çdo gjë që arrin të marrë në dorë, por që di të vendosë kufirin midis informacionit dhe dëmit. Një qytetar i lirë nuk është ai që klikon çdo gjë që i serviret, por që ka aftësinë të pyesë veten nëse po informohet apo po përdoret.

Prandaj, në fund, çështja nuk është vetëm se çfarë ka ndodhur në jetën private të disa njerëzve, por çfarë ndodh edhe me ne si shoqëri. Çfarë po ndodh me kufijtë tanë, me turpin tonë, me kureshtjen tonë, me etikën tonë, me gazetarinë tonë, me politikën tonë dhe me mënyrën se si e konsumojmë dhimbjen e tjetrit.

Kur një shoqëri e humbet ndjeshmërinë ndaj privatësisë, humbet gradualisht edhe ndjeshmërinë ndaj dinjitetit. Dhe kur dinjiteti i tjetrit bëhet përmbajtje, të gjithë varfërohemi pak si njerëz.

Ndoshta prandaj pyetja më e rëndësishme nuk është ajo që na shtyn të klikojmë. Nuk është as: “Çfarë kishte në video?”

Pyetja e vërtetë është shumë më e pakëndshme dhe, njëkohësisht, shumë më njerëzore: Çfarë kishte brenda nesh që na bëri të donim ta shihnim?

FARUDIN HOXHA, FËMIJA I RRITUR JETIM QË NDËRTOI VETEN DHE SHQIPËRINË ENERGJETIKE…
(In Memoriam, me rastin e 9-vjetorit të ndarjes nga jeta të Akademikut Prof.Dr.Farudin Hoxha)

Nga ILIR ÇUMANI

Prej kohësh kam dashur të shkruaj për Akademikun e shquar Farudin Hoxha, një mik të vyer dhe krejt të pazakontë, të cilin pata fatin ta njoh nga afër që në rininë time të hershme, para disa dekadash. Ndoshta pikërisht koha e gjatë që ka kaluar ma ka shtuar nevojën për t’u kthyer te kujtimi i tij: jo vetëm për të folur për njeriun që ishte, por edhe për të kuptuar, përmes kujtesës, gjurmën që la pas.

Ajo që na afroi dhe na lidhi që në fillim ishte një arsye e thjeshtë në dukje, por e fuqishme në jetën e dy njerëzve: na bashkonte një jetë e ngjashme, një fat i përbashkët – fati i jetimit.

Ndoshta pikërisht kjo përvojë e hershme na bëri ta kuptonim njëri-tjetrin pa shumë fjalë. Ishte një dhimbje që nuk kishte nevojë të shpjegohej, sepse secili e njihte te tjetri. Disa dhimbje, në fund të fundit, nuk kanë nevojë për rrëfim; mjafton prania e tjetrit për t’i njohur.

Dhe kështu, mes nesh nuk pati kurrë nevojë për ato barriera, distanca apo protokolle që mund të krijohen natyrshëm mes një njeriu të zakonshëm dhe një personaliteti të jashtëzakonshëm, sidomos kur ky i fundit kishte fituar një vend të rëndësishëm në jetën publike dhe në qarqet shkencore e shoqërore të vendit.

Në të vërtetë, mes nesh nuk kishte vend për hierarki dhe as për formalitete. Miqësia jonë kishte një thjeshtësi të vetën, një komunikim të drejtpërdrejtë e të çlirët, të mbështetur mbi respektin e ndërsjellë dhe mbi një afërsi që nuk kishte nevojë të shpjegohej. Ishte ajo afërsi e rrallë që lind kur dy njerëz janë prekur nga e njëjta dhimbje dhe, për këtë arsye, dinë të njohin te njëri-tjetri edhe atë që nuk thuhet. Secili e kuptonte, në heshtje, peshën që ajo kishte lënë në jetën e tjetrit.

Ndoshta ishte pikërisht ky fat i përbashkët që na bëri të afrohemi kaq natyrshëm dhe, me kalimin e viteve, ajo afërsi e hershme u shndërrua në një miqësi të qëndrueshme, të sinqertë e të çmuar; një prej atyre lidhjeve që koha nuk i zbeh, por i bën më të thella.

Mbase kështu mund t’i nisja këto radhë në kujtim të një miku dhe të një njeriu krejt të veçantë siç ishte akademiku Farudin Hoxha, i cili, pikërisht si sot, nëntë vjet më parë, më 11 shtator 2017, u nda nga jeta.

Por të shkruash për Farudin Hoxhën sot nuk do të thotë vetëm të përkulesh me respekt përpara kujtimit të një personaliteti të shquar të shkencës dhe të inxhinierisë shqiptare. Do të thotë të rikthehesh në një pjesë të rëndësishme të historisë së zhvillimit teknik të Shqipërisë; në atë rrugëtim të vështirë e të jashtëzakonshëm të ndërtimit të veprave hidroenergjetike që ndryshuan jo vetëm peizazhin ekonomik të vendit, por edhe vetë përmasën e tij teknike e profesionale.

Në shumë prej kapitujve të kësaj historie gjenden gjurmët e mendjes, të punës, të dijes dhe të përgjegjësisë së Farudin Hoxhës.

Prandaj, kujtimi për të nuk është vetëm kujtimi për një mik. Është edhe një udhëtim pas në kohë, përmes jetës së një njeriu që e lidhi fatin e tij me një prej sipërmarrjeve më të mëdha të Shqipërisë së shekullit të kaluar: shfrytëzimin e pasurive ujore të vendit dhe ndërtimin e një sistemi hidroenergjetik që do të mbante për dekada gjurmën e punës së një brezi të tërë inxhinierësh shqiptarë.

Dhe në këtë histori, emri i Farudin Hoxhës zë një vend të vetin.

Por, për ta kuptuar vërtet njeriun që u bë më vonë Akademik Farudin Hoxha, ndoshta duhet të kthehemi shumë më herët, përtej titujve, detyrave, përgjegjësive shtetërore, instituteve, ministrive dhe akademive. Duhet të kthehemi te fëmija. Te një fëmijëri që, në një kuptim të dhimbshëm të fjalës, ishte një fëmijëri pa fëmijëri.

I lindur në Gjirokastër më 20 janar 1936, ai u përball që në moshë të mitur me një nga sprovat më të rënda që mund t’i bjerë një fëmije: mbeti pa praninë e nënës, ndërsa pranë tij ishin edhe dy vëllezër të tjerë, po aq të vegjël e të pambrojtur. Ishte koha kur Shqipëria kalonte nëpër vitet më të vështira të luftës dhe të pasluftës, një periudhë varfërie, pasigurie dhe përmbysjesh të mëdha shoqërore.

Në një moshë kur një fëmijë duhet të mësojë botën përmes lojës, përkujdesjes dhe sigurisë së familjes, atij iu desh të mësonte shumë më herët një tjetër “gjuhë”: gjuhën e përgjegjësisë, të qëndresës dhe të mbështetjes te vetja.

Përpara se Farudin Hoxha të mësonte se si ndërtohet një digë, jeta e kishte vënë përpara një tjetër lloj ndërtimi, edhe më të vështirë: atë të vetvetes.

Dhe ndoshta këtu gjendet një nga çelësat më njerëzorë për të kuptuar më vonë seriozitetin, disiplinën, këmbënguljen dhe ndjenjën e përgjegjësisë që do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës.

Nuk mund të thuhet me siguri se si çdo përvojë e hershme formon një karakter. Por është e vështirë të mos mendosh se një fëmijëri e privuar nga shumë prej mbështetjeve të natyrshme të jetës mund ta ketë mësuar atë herët të mos presë që bota t’i zgjidhë gjërat për të.

Ai duhej të bëhej vetë i fortë dhe, po aq, i dobishëm; i aftë për të përballuar barrën e ditës. Ky mësim i hershëm, në një mënyrë apo tjetër, duket se do ta ndiqte gjatë gjithë jetës.

Nga ai fëmijë i vogël i Gjirokastrës do të dilte një njeri që nuk do ta ndërtonte jetën e vet mbi privilegjin, por mbi dijen dhe punën.

Do të vinte një kohë kur ai do të kuptonte se mënyra më e mirë për t’iu përgjigjur vështirësive që kishte njohur nuk ishte të ankohej për to, por të bëhej i aftë. Të mësonte shumë dhe të punonte fort, fort… Të ishte, pra, i dobishëm.

Dhe kjo fjalë – i dobishëm – ndoshta e përmbledh më mirë se shumë tituj profilin e tij njerëzor dhe qytetar.

Ai nuk u mjaftua të ndërtonte karrierën e vet. Të gjithë dijen e tij e vuri në funksion të një vendi që kishte nevojë për njerëz të aftë për të ndërtuar.

Rruga e tij arsimore ishte pjesë e kësaj përpjekjeje. Pas përfundimit të studimeve në Politeknikun e Tiranës, ai vijoi formimin e lartë në fushën e ndërtimit hidroenergjetik, duke studiuar në Budapest dhe në Sofje, përpara se të diplomohej në vitin 1961 në Universitetin e Tiranës.

Ishte një kohë kur Shqipëria kishte nevojë të madhe për specialistë dhe kur zhvillimi teknik nuk mund të mbështetej vetëm në dëshirën për modernizim. Duheshin njerëz që të njihnin shkencën, matematikën, gjeologjinë, hidrologjinë, materialet, mekanikën e tokave dhe gjithë kompleksitetin e një vepre që nuk fal gabime.

Farudin Hoxha hyri në këtë botë jo si një njeri që kërkonte vetëm një profesion, por si pjesëtar i një brezi teknikësh që do të përballeshin me një detyrë të jashtëzakonshme: të ndryshonin fizikisht vendin ku jetonin.

Në vitin 1961 nisi punën në Institutin Shtetëror të Projektimit në Tiranë, në Drejtorinë e Hidrocentraleve, e më pas në Institutin e Studimeve dhe Projektimit të Hidrocentraleve, tek nënstacionet dhe linjat e tensionit të lartë.

Aty, për më shumë se tri dekada, deri në mesin e vitit 1993, do të zhvillonte veprimtarinë e tij studimore, shkencore dhe projektuese.

Ishte një periudhë kur inxhinieri shqiptar nuk ishte thjesht specialist i një zyre, por, në një kuptim shumë më të gjerë, një nga autorët e transformimit material të vendit. Një hidrocentral nuk është thjesht një ndërtesë me turbina dhe një digë nuk është thjesht një masiv gjigant betoni, ashtu si edhe një liqen artificial nuk është thjesht një ndryshim i peizazhit.

Pas tyre qëndron një marrëdhënie e ndërlikuar midis njeriut dhe natyrës. Uji ka forcën e vet, toka ka sjelljen e vet, shkëmbi ka karakteristikat e veta, ndërsa gabimi i një njeriu mund të ketë pasoja shumë më të mëdha se vetë puna e tij.

Ndaj, inxhinieria hidroenergjetike kërkon jo vetëm dije të shumëanshme, por edhe një ndjenjë të thellë përgjegjësie – profesionale, njerëzore dhe, në kushtet e kohës, edhe kombëtare.

Duhet të parashikosh atë që nuk duket, të llogarisësh atë që ende nuk ka ndodhur, të kuptosh sjelljen e një strukture përballë forcave madhore të ujit dhe të tokës dhe, mbi të gjitha, të dish se pas çdo formule, çdo projekti dhe çdo vendimi teknik ndodhen jetë njerëzore dhe pasuri kombëtare.

Në këtë fushë Farudin Hoxha do të bëhej një nga figurat më të rëndësishme të inxhinierisë shqiptare.

Formimi i tij nuk u ndal te diploma. Në vitin 1971 ai kreu në Francë një specializim pasuniversitar në mekanikën e dherave dhe ndërtimin e digave të larta me materiale lokale, një fushë e rëndësishme për kushtet shqiptare dhe për ndërtimin e veprave të mëdha hidrike.

Ishte një tjetër dëshmi se ai e kuptonte dijen jo si një titull të përfunduar, por si një proces të thelluar rritjeje dhe pasurimi të vazhdueshëm.

Për një inxhinier të madh, diploma mund të jetë fillimi. Ajo që e përcakton vlerën e tij është mënyra se si e përdor dijen, si e zgjeron atë dhe si e materializon në vepër. Dhe veprat nuk munguan.

Farudin Hoxha ishte projektues dhe kryetar i grupeve të studimit për digat e të gjitha veprave të skemës së shfrytëzimit hidroenergjetik të lumit Drin, si dhe për veprat e Vaut të Dejës, Komanit, Fierzës, Banjës, Bistricës II dhe Bogovës.

Këta emra sot nuk janë më thjesht toponime në harta dhe dokumente teknike. Janë vepra madhore që përbëjnë një pjesë të rëndësishme të hartës fizike dhe ekonomike të Shqipërisë. Ato mbeten, njëkohësisht, dëshmi e kontributit të jashtëzakonshëm të Farudin Hoxhës në zhvillimin e infrastrukturës hidroenergjetike të vendit.

Janë diga, tunele, liqene, centrale, turbina dhe linja që kanë ndryshuar mënyrën se si prodhohet dhe shpërndahet energjia në vend.

Kjo është edhe pjesë e një historie më të gjerë: përpjekjes shqiptare për të krijuar një bazë energjetike mbi të cilën të mund të mbështeteshin industria, ekonomia dhe jeta e përditshme.

Kur shikon sot një vepër të tillë, mund të shohësh vetëm betonin, çelikun dhe ujin. Por pas tyre duhet të imagjinosh edhe tavolinat e gjera të projektimit, hartat, llogaritjet, diskutimet teknike, shqetësimet për sigurinë, udhëtimet në terren, studimet gjeologjike, analizat e tokës, matjet dhe vendimet e marra pas shumë orësh pune.

Kjo është pjesa e padukshme, por po aq e rëndësishme, e një vepre inxhinierike. Pikërisht aty qëndron edhe madhështia e njerëzve si Farudin Hoxha: puna e tyre bëhet e suksesshme në atë masë saqë publiku harron se pas saj ka pasur një mendje njerëzore që e ka projektuar.

Hidroenergjia ndryshon jo vetëm sistemin energjetik, por edhe antropologjinë e një vendi. Ajo ndryshon ritmin e ekonomisë, krijon mundësi të reja për industrinë, ndikon mbi qytetet dhe fshatrat, mbi shërbimet, mbi komunikimin dhe mbi vetë perceptimin që një shoqëri ka për aftësinë e saj për të ndërtuar.

Për një vend si Shqipëria e gjysmës së dytë të shekullit XX, ku mungesat ishin të mëdha dhe burimet të kufizuara, ndërtimi i veprave hidroenergjetike ishte pjesë e një projekti ambicioz dhe shumë më të gjerë modernizimi.

Farudin Hoxha ishte një nga njerëzit që e jetoi këtë proces nga brenda. Ai i përkiste një brezi intelektualësh teknikë që nuk u formuan vetëm për të shkruar apo për të folur për zhvillimin, por për ta materializuar atë.

Ata e matnin punën e tyre edhe me atë që mbetej në terren. Një urë, një digë, një central, një linjë tensioni, një fabrikë apo një sistem ujësjellësi ishin mënyra konkrete për t’i dhënë formë një ideje.

Në këtë kuptim, inxhinieri i asaj kohe ishte një figurë e veçantë e modernizimit shqiptar: një intelektual me laps, letër, llogaritje dhe mjete matëse, por njëkohësisht edhe një njeri që duhej të përballej drejtpërdrejt me kapriçot e malit, të lumit, të tokës dhe të realitetit në terren.

Vlera e Farudin Hoxhës nuk qëndroi vetëm në aftësinë e tij për të projektuar. Ajo u dëshmua edhe në përgjegjësitë që iu besuan.

Në nëntor 1982 ai u emërua Ministër i Ndërtimit, detyrë dhe përgjegjësi jo e vogël që e mbajti deri në maj të vitit 1988.

Më pas, deri më 21 shkurt 1991, shërbeu si Ministër pranë Këshillit të Ministrave për bashkëpunimin ekonomik me vendet e huaja. Kalimi nga tavolina e projektimit në nivelet më të larta të drejtimit shtetëror tregon se ai nuk shihej vetëm si specialist i një fushe të ngushtë, por si një njeri që mund të merrte përgjegjësi shumë më të gjera.

Është e rëndësishme ta shohim këtë pjesë të jetës së tij edhe brenda kohës historike ku ndodhi. Farudin Hoxha ishte pjesë e një sistemi politik dhe ekonomik të caktuar dhe veproi brenda kufizimeve, mundësive dhe kontradiktave të atij sistemi.

Por historia profesionale e një njeriu nuk mund të reduktohet vetëm te pozicioni që ka mbajtur në një strukturë politike. Ajo duhet parë edhe përmes asaj që ai solli me vete në atë strukturë: dijen e thellë, profesionin, kulturën e gjerë teknike dhe aftësinë për të marrë vendime mbi çështje që kërkonin kompetencë.

Në rastin e tij, profesioni nuk u zhduk pas detyrës; përkundrazi, e shoqëroi atë. Kjo bëhet edhe më e qartë pas ndryshimeve të mëdha të fillimit të viteve ’90. Farudin Hoxha nuk u tërhoq nga jeta publike dhe shkencore. Ai vazhdoi të shërbente në struktura të rëndësishme të shtetit dhe të profesionit.

Nga viti 1991 deri më 1995 ishte kryetar i Komitetit Kombëtar Shqiptar të Digave të Mëdha. Nga nëntori 1999 deri në nëntor 2000 drejtoi Korporatën Elektroenergjetike Shqiptare, KESH, në një periudhë kur sektori energjetik përballej me sfida të mëdha.

Ishte anëtar i Këshillit të Rregullimit të Territorit të Republikës së Shqipërisë nga viti 1997 deri më 2008, anëtar i Këshillit për Politikën Shkencore dhe Zhvillimin Teknologjik nga 1997 deri më 2004, si dhe pjesë e Komisionit Qeveritar për ekonominë ujore me vendet fqinje në periudhat 1973–1982 dhe 2001–2005. Për disa vite shërbeu edhe si anëtar i Këshillit Bashkiak të Tiranës.

Kjo vijimësi është domethënëse. Një njeri që kishte nisur rrugën e tij profesionale në vitet e para të zhvillimit hidroenergjetik shqiptar vazhdoi të ishte i pranishëm edhe në periudhat kur vendi ndryshoi sistem, ekonomi dhe mënyrë qeverisjeje.

Kjo tregon se vlera e tij kryesore nuk ishte një funksion i përkohshëm, por një kapital profesional i ndërtuar gjatë dekadave.

Edhe shkenca shqiptare e njohu këtë vlerë. Farudin Hoxha u zgjodh anëtar korrespondent i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë në vitin 1986 dhe anëtar i rregullt në vitin 1989. Më pas shërbeu si Sekretar Shkencor i Akademisë në vitet 1997–1999 dhe si Zëvendëskryetar nga viti 1999 deri më 2008.

Pra, ai nuk ishte vetëm njeri i veprës së ndërtuar, por edhe njeri i dijes së transmetuar, i institucioneve shkencore dhe i përpjekjes për ta mbajtur shkencën shqiptare të lidhur me nevojat e vendit.

Dy herë iu dha Çmimi i Republikës, i Klasit të Parë, për arritje në studimin dhe projektimin e veprave të ndërtimit hidroenergjetik.

Por, pavarësisht titujve, çmimeve dhe funksioneve, ndoshta më shumë se çdo dokument zyrtar për të flet vetë fusha ku punoi, sepse fusha e tij nuk është një abstraksion. Është qartësisht e dukshme: atje ku Drini mbledh ujërat e vet, ku diga mban peshën e liqenit, ku turbina e shndërron forcën e ujit në energji dhe ku një pjesë e historisë së zhvillimit shqiptar vazhdon të funksionojë çdo ditë.

Në këtë kuptim, Farudin Hoxha duhet parë edhe si një figurë përfaqësuese e Shqipërisë teknike të shekullit XX. Ai mishëronte atë tip të intelektualit që u ngrit nga një shoqëri me mungesa të mëdha dhe që e pa dijen jo si një stoli personale, por si mjet për ta ndryshuar realitetin.

Nuk ishte intelektuali që qëndronte larg terrenit, por ai që zbriste në terren dhe e shihte malin jo vetëm si peizazh, por edhe si strukturë gjeologjike; lumin jo vetëm si bukuri natyrore, por si forcë që duhej kuptuar; tokën jo vetëm si truall, por si material me të cilin duhej bashkëpunuar.

Ndoshta këtu gjendet edhe një lidhje e heshtur mes fëmijës që kishte qenë dikur dhe inxhinierit që u bë më vonë.

Fëmija që kishte mësuar herët të qëndronte mbi këmbët e veta u shndërrua në një burrë që dinte të mbante përgjegjësi të mëdha. Fëmija që e kishte njohur mungesën u bë një profesionist që kërkonte të krijonte mundësi. Fëmija që nuk e kishte pasur luksin e një fëmijërie të lehtë u bë njeri i disiplinës, i punës dhe i dobisë publike.

Nuk është e nevojshme të romantizojmë dhimbjen për ta kuptuar këtë rrugëtim. As ky shkrim, në përkujtim të tij, nuk ka për qëllim ta bëjë këtë. Dhimbja nuk është virtyt në vetvete. Por mënyra se si një njeri arrin ta përballojë atë dhe ta kthejë jetën në një projekt të dobishëm për të tjerët është një nga format më të larta të karakterit.

Dhe Farudin Hoxha ishte, mbi të gjitha, njeri me karakter të fortë e të qëndrueshëm; i formuar jo vetëm nga universitetet, specializimet dhe detyrat, por nga një jetë që shumë herët i kishte mësuar se asgjë e rëndësishme nuk ndërtohet pa qëndrueshmëri.

Ndoshta kjo është arsyeja pse në portretin e tij profesional mund të bashkohen dy fjalë që, në dukje, i përkasin botëve të ndryshme: shkencëtar dhe ndërtues.

Shkencëtari kërkon të kuptojë; ndërtuesi kërkon ta shndërrojë atë kuptim në realitet. Farudin Hoxha i bëri të dyja.

Nuk është e rastit që kolegët e tij, njerëzit e fushës dhe shumë prej atyre që njohën nga afër veprën e tij e identifikuan me një cilësim që shkon përtej një titulli akademik apo administrativ: “Babai i hidroenergjisë shqiptare”.

Ky emërtim nuk duhet kuptuar thjesht si një metaforë nderimi. Ai përmbledh një kontribut të gjatë në një fushë që u bë një nga shtyllat e zhvillimit energjetik të vendit.

Për dekada, emri i tij ishte i lidhur me studimin, projektimin dhe drejtimin e disa prej veprave më të rëndësishme hidroenergjetike të Shqipërisë.

Por ndoshta sot, kur kanë kaluar nëntë vite nga ndarja e tij nga jeta, kuptimi i vërtetë i këtij cilësimi bëhet edhe më i qartë.

“Babai i hidroenergjisë shqiptare” nuk është vetëm ai që projektoi një digë apo drejtoi një institucion. Është njeriu që ndihmoi të krijohej një kulturë profesionale, një traditë studimi dhe një përvojë inxhinierike që i kapërcen kufijtë e një brezi.

Dhe në fund mbetet ajo që koha nuk mund ta fshijë lehtë: vepra.

Uji vazhdon të rrjedhë. Digat vazhdojnë të qëndrojnë. Turbinat vazhdojnë të kthejnë forcën e ujit në energji. Liqenet artificiale vazhdojnë të jenë pjesë e peizazhit shqiptar. Institucionet ku punoi kanë historinë e tyre.

Akademia ku shërbeu ruan kujtesën e brezave të saj dhe, pas gjithë kësaj, qëndron edhe gjurma e një njeriu që e nisi jetën me një mungesë të madhe dhe e përfundoi atë duke lënë pas një pasuri të madhe publike.

Kjo është ndoshta ironia më e bukur e fatit të tij: fëmija që njohu mungesën u bë njeri i ndërtimit; ai që shumë herët u detyrua të mësonte të mbështetej te vetja, ndihmoi më pas një vend të tërë të mbështetej mbi një bazë të re energjetike.

Jeta i mori shumë në fillim, por ai i ktheu shoqërisë shumëfish në dijen, punën dhe veprën e tij.

Prandaj, kujtimi për Akademik Farudin Hoxhën nuk është vetëm kujtim për një njeri që nuk jeton fizikisht, por një mënyrë e të menduarit dhe të shërbyerit: besimi se dija duhet të ketë një përdorim publik, se profesioni është edhe përgjegjësi, se shkenca merr kuptim kur i shërben shoqërisë dhe se veprat më të mëdha të një njeriu janë ato që vazhdojnë t’u shërbejnë të tjerëve edhe kur ai vetë nuk është më.

Në historinë e Shqipërisë ka njerëz që njihen për fjalët që kanë thënë, të tjerë për postet që kanë mbajtur dhe të tjerë për pushtetin që kanë ushtruar.

Farudin Hoxha i përket një kategorie tjetër: atyre që njihen për atë që kanë ndërtuar. Dhe kjo është një formë e veçantë pavdekësie. Fjala mund të harrohet, posti mund të mbarojë, pushteti mund të ndryshojë, por një vepër që i shërben shoqërisë vazhdon të flasë në heshtje.

Sot, në përvjetorin e nëntë të ndarjes së tij nga jeta, kujtimi i tij vjen natyrshëm nga ujërat e Drinit, nga digat dhe hidrocentralet, nga institucionet shkencore, nga kujtesa e kolegëve dhe nga brezat e inxhinierëve që e njohën si mjeshtër të profesionit.

Por, mbi të gjitha, vjen nga ajo rrugë e gjatë njerëzore që nisi në Gjirokastër, te një fëmijë që u detyrua të rritej përpara kohe dhe përfundoi te një akademik që i kushtoi jetën ndërtimit të një pjese të rëndësishme të Shqipërisë moderne.

Ndoshta kjo është fjalia që e përmbledh më drejt jetën e tij:

Para se të ndërtonte vepra mbi lumenjtë e Shqipërisë, Farudin Hoxha ndërtoi veten mbi vështirësitë e jetës.

Pastaj, atë forcë që kishte fituar në heshtje që fëmijë, e ktheu në dije; dijen në profesion; profesionin në vepra; dhe veprat në një trashëgimi që vazhdon të jetojë.

Për këtë arsye, emri i tij nuk është vetëm pjesë e kujtesës së Akademisë së Shkencave apo e historisë së inxhinierisë shqiptare.

Ai emër është pjesë e vetë peizazhit të vendit. Për sa kohë uji do të rrjedhë, turbinat do të rrotullohen e digat do të qëndrojnë mbi lumenjtë shqiptarë, edhe puna e tij do të vazhdojë të jetë aty, e pranishme në heshtje, siç janë veprat më të mëdha të njerëzve të mëdhenj.

Tiranë, 11 shtator 2026

Sot, teatri dhe kinemaja shqiptare humbën një nga profilet më të dashura, një artist ikonik që nuk kërkoi kurrë të ishte i madh me zhurmë, por që në fakt, ai u bë i madh me shpirt, me talent dhe me një humanizëm të rrallë.

Sot, në moshën 84-vjeçare, u nda nga jeta Birçe Hasko, aktori që për dekada me radhë i solli skenës dhe ekranit aromën e jugut shqiptar, humorin e mençur popullor dhe fisnikërinë e njeriut të thjeshtë.

Padyshim, Birçe Hasko i përkiste kategorisë së aktorëve më të shquar  të karaktereve në artin skenik dhe kinematografik, ngase ai nuk ishte vetëm aktor, por në radhë të parë ishte një rrëfyes i mençur i shpirtit shqiptar.

Në zërin e tij dëgjohej Labëria me gjithë mençurinë dhe humorin e saj, në mimikën e tij pasqyroheshin karaktere të njohura të jetës sonë rurale dhe asaj urbane, ndërsa në interpretimet e tij gjallonte njeriu i zakonshëm me hallet, ëndrrat dhe gëzimet e tij.

Rruga e tij nisi në Dukatin e Vlorës, mes peizazheve dhe traditave që do të mbeteshin përgjithmonë pjesë e identitetit të tij artistik.

Përpara se të ngjitej në skenë, ai iu përkushtua arsimit si mësues dhe drejtues shkolle. Ndoshta pikërisht aty, mes fëmijëve dhe jetës së përditshme të fshatit shqiptar, ai mësoi të njihte aq mirë natyrën njerëzore, të cilën më pas do ta sillte me aq vërtetësi dhe realizëm në art.

Kur hyri në Institutin e Lartë të Arteve, Birçja nuk solli vetëm talentin, por edhe përvojën e jetës. Kjo e bëri lojën e tij aktoriale krejtësisht të vërtetë dhe shumë të pasur me një individualitet të veçantë.

Personazhet e tij nuk dukeshin të krijuara për skenën, por sikur kishin dalë enkas nga rrugët, oborret, arat dhe odat shqiptare. Publiku nuk shihte një aktor që luante, por njeriun real që jetonte përpara syve të tij.

Në teatër dhe film, ai ndërtoi me mjeshtëri figura që do të mbeten të gjalla në kujtesën kolektive. Edhe kur rolet ishin të vogla, prania e tij ishte mjaft mbresëlënëse dhe domethënëse.

Si rrallëkush prej të ngjashmëve të tij, Birçe Hasko zotëronte atë dhunti të rrallë që vetëm artistët e lindur e kanë: të krijonte karaktere që nuk harrohen.

Një shikim, një buzëqeshje, një intonacion i veçantë dhe një pauzë shpotitëse, do të mjaftonin për t’i dhënë jetë një personazhi dhe për ta bërë atë të pavdekshëm.

Humori i tij nuk ishte thjesht për të shkaktuar të qeshura, ngase ai vinte natyrshëm nga mençuria popullore, nga vëzhgimi i hollë i përvojës jetësore dhe nga dashuria për njeriun.

Ai dinte të qeshte me dobësitë njerëzore pa fyer askënd, të ironizonte pa lënduar dhe të krijonte gëzim pa artific. Për këtë arsye, publiku e ndjeu gjithmonë si një personazh prej vetes.

Por kontributi i Birçe Haskos nuk kufizohet vetëm te rolet që la pas. Për dekada, ai formoi breza të tërë artistësh si pedagog dhe profesor i Akademisë së Arteve.

Në auditorët ku ligjëroi, ai mbolli jo vetëm dije profesionale, por edhe etikën e artistit, respektin për skenën dhe dashurinë për artin. Shumë aktorë që sot ndriçojnë skenën shqiptare mbajnë ende gjurmët e mësimeve të tij.

Titujt “Artist i Merituar”, “Profesor” dhe “Mjeshtër i Madh” ishin vlerësime të merituara për veprën e tij, por ndoshta titulli më i bukur që ai fitoi ishte ai që nuk jepet me dekret: dashuria e publikut. Kjo është pasuria që nuk shuhet dhe nuk harrohet.

Sot, ndërsa skena shqiptare ul perden në nderim të tij, mbetet një ndjenjë trishtimi, por edhe mirënjohjeje. Trishtim për largimin e një artisti të madh; mirënjohje sepse ai na la pas dhjetëra personazhe, qindra kujtime dhe një model të rrallë përkushtimi ndaj artit.

Birçe Hasko u largua fizikisht, por prania dhe zëri i tij do të vazhdojnë të dëgjohen në filmat që shohim, buzëqeshja e tij do të rikthehet sa herë të hapet arkivi i kinemasë shqiptare dhe shpirti i tij artistik do të mbetet pjesë e pandashme e kulturës sonë kombëtare.

Lamtumirë, mjeshtër i skenës dhe ekranit. Shqipëria humbi një artist, por arti shqiptar fitoi përjetësinë e emrit tënd.

Në kujtesën e publikut do të mbetesh gjithmonë ai njeri i dashur, i thjeshtë, që dinte të sillte dritë, humor dhe jetë në çdo rol që prekte. Pushofsh në paqe.

Tiranë, e shtunë, 23 maj 2026.

Plot 79 vjet më parë, më 8 maj të vitit 1947, lindi një nga personalitetet e shquara të artit muzikor shqiptar, i cili nuk do të bëhej thjesht një kompozitor, por një nga emrat e përveçëm që vendosi një gurthemeli të rëndë në ngrehinën e historisë së muzikës bashkëkohore dhe asaj moderne shqiptare.

Kujtim Laro, “Artist i Merituar”, do të bëhej zëri më domethënës, por i padukshëm, i shumë filmave artistikë shqiptarë që sot qëndrojnë në panteonin e artë të filmografisë shqiptare.

Në çdo skenë dhe kuadër të paharruar të filmave “Lulëkuqet mbi mure”, në heshtjen dramatike te “Nusja dhe shtetrrethimi” dhe “Rrugica që kërkonin diell”, në frymën epike te “Nëntori i dytë”, në mallin dhe dritën njerëzore te “Udha e shkronjave”, në ritmin dramatik te “I teti në bronz”, në atmosferën poetike te “Në fillim të verës”, në emocionin thellësisht njerëzor te “Fletë të bardha”, në kontrastin shpirtëror te “Lule të kuqe, lule të zeza”, në tensionin e errët “Nga mesi i errësirës”, në frymën e sakrificës dhe heroizmit te “Liri a vdekje”, në universin dramatik te “Vendimi”, në jehonën historike te “Militanti”, në atmosferën e paharruar te “Yjet e netëve të gjata”, në ndjeshmërinë njerëzore te “Partizani i vogël Velo”, apo në skenat e qëndresës epike te “Dimri i fundit”, gjendet një puls plot kolorit dhe dinamizëm muzikor që mban firmën e këtij mjeshtri të kompozimit.

Kujtim Laro nuk kompozonte vetëm nota, por, përmes tyre, skaliste peizazhin e kohës ku zhvilloheshin ngjarjet, duke evidentuar mrekullisht dhe me shumë emocion shpirtin njerëzor.

Në një kohë kur arti shqiptar përpiqej të mbijetonte mes kufizimeve ideologjike dhe realiteteve të vështira shoqërore, ai arriti të krijojë një univers muzikor ku njeriu mbetej në qendër.

Muzika e tij nuk ishte thjesht dekor i filmit, por drama e brendshme e personazheve. Ishte ankthi, dashuria, sakrifica, vetmia, shpresa, heroizmi, qëndresa stoike, lavdia, triumfi, por edhe dhimbja e tyre. Prandaj kolonat e tij muzikore nuk harrohen, sepse ato nuk dëgjohen vetëm me veshë, por më së shumti ndihen në shpirt dhe në ndërgjegje.

Nëse filmat shqiptarë të asaj kohe kishin fytyrën e aktorëve të mëdhenj dhe gjuhën e regjisorëve të talentuar, ata kishin edhe frymëmarrjen e padukshme të muzikës së Kujtim Laros. Ishte muzika e tij ajo që shpesh u jepte dimensionin e dytë emocioneve, duke i kthyer skenat filmike në përjetime të thella shpirtërore.

Shpesh, publiku nuk e kuptonte menjëherë se përse një skenë mbetej kaq gjatë në kujtesë, ngase pas saj qëndronte pikërisht ai univers tingujsh që kompozitori kishte ndërtuar me kaq finesë psikologjike dhe ndjeshmëri të rrallë artistike.

Kujtim Laro mbetet një nga figurat më autentike dhe më origjinale të muzikës në kinematografinë shqiptare.

Ai solli një gjuhë muzikore që bashkonte madhështinë simfonike me ndjeshmërinë popullore shqiptare.

Ishte i aftë të krijonte tension dramatik me pak tinguj, por edhe të ndërtonte horizonte të gjera emocionale me një orkestracion të pasur e poetik.

Pikërisht, kjo bëri që shumë profesionistë të fushës ta cilësonin si “Ennio Morricone-n e muzikës shqiptare të filmit”, një krahasim që nuk lidhej vetëm me supertalentin e tij kompozicional, por edhe me aftësinë për t’i dhënë figurë emocionale imazhit kinematografik përmes krijimtarisë së tij.

Ajo që e bënte të pazëvendësueshme krijimtarinë e tij të begatë nuk ishte vetëm mjeshtëria teknike, por edhe mënyra se si ai arrinte të depërtonte në psikologjinë njerëzore.

Ai e kuptonte më së miri heshtjen, ankthin, pritjen, humbjen dhe mallin. Në muzikën e tij nuk kishte zhurmë të panevojshme. Çdo tingull kishte peshë emocionale. Çdo motiv muzikor dukej sikur vinte nga vetë ndërgjegjja njerëzore.

Madhështia e tij nuk qëndronte vetëm te arti. Në një shoqëri ku shpesh fama deformon karakterin e njeriut, Kujtim Laro mbeti një institucion artistik i pacenueshëm nga vesi i delirit, nga vetëkënaqësia dhe egoja. Modestia e tij deri në heshtje dhe përulje ishte pothuajse e pabesueshme për dimensionin artistik me përmasa oqeanike që ai kishte.

Nuk rendi kurrë pas titujve dhe ofiqeve që, me të drejtë, mund t’ia jepte statusi i talentit të tij të lartë artistik. Kurrë nuk kërkoi privilegje dhe nuk ndërtoi kult rreth vetes.

Ai i përkiste asaj race të rrallë artistësh që besojnë se vepra duhet të flasë vetë, ndërsa autori të ecë i qetë në heshtjen e tij njerëzore. Dhe pikërisht këtu fillon dimensioni më i thellë antropologjik i figurës së tij.

Shoqëritë e vogla, sidomos ato që kanë kaluar trauma historike, mbijetojnë falë kujtesës kolektive.

Muzika e Kujtim Laros u bë pjesë e kësaj kujtese. Ajo shoqëroi fëmijërinë e shumë brezave, netët familjare para ekranit dhe emocionet e para estetike të shqiptarëve.

Në mënyrë të pavetëdijshme, ai ndikoi në formimin emocional të një populli të tërë. Kolonat e tij muzikore nuk ishin thjesht tinguj filmash; ato u shndërruan në një lloj identiteti emocional kombëtar.

Në shumë familje shqiptare, filmat e asaj kohe nuk kujtohen vetëm për historinë dhe personazhet, por edhe për emocionin që linte muzika.

Ajo hynte ngadalë në ndërgjegje dhe mbetej aty për vite të tëra. Ishte një muzikë që nuk kërkonte të impononte veten, por të mbushte dhe të shoqëronte shpirtin njerëzor.

Pikërisht për këtë arsye, kolonat muzikore të Kujtim Laros kanë mbijetuar përtej kohës së tyre historike.

Ka artistë që krijojnë sukses, por ka të tjerë që krijojnë epokë. Kujtim Laro ishte nga këta të fundit, sepse me krijimtarinë e tij ndërtoi atmosferën shpirtërore të një kohe të tërë shqiptare.

Ai nuk kompozoi vetëm për ekranin. Në një kuptim më të thellë, ai kompozoi për kujtesën emocionale të shqiptarëve. Breza të tërë janë rritur me tingujt e tij pa e kuptuar se sa shumë ata tinguj kishin ndikuar në shijet, ndjeshmërinë, kujtesën dhe formimin e tyre estetik.

Muzika e tij kishte fuqinë e rrallë për të depërtuar në botën e brendshme të njeriut. Meloditë e tij bartnin një trishtim fisnik, një mall të pashpjegueshëm dhe një dritë të heshtur njerëzore që edhe sot prek zemrat me të njëjtën forcë e mallëngjim.

Ai e kuptonte shpirtin njerëzor pa pasur nevojë ta zhurmonte atë. Në muzikën e tij nuk gjeje patetizëm, as britma artificiale, por një ndjenjë të vërtetë. Ndoshta kjo është arsyeja pse krijimtaria e tij vazhdon të jetojë edhe sot, të shijohet gjithmonë e më tepër, në një kohë kur prodhohet shumë zhurmë, por mbetet pak ose aspak emocion.

Në një epokë moderne ku arti shpesh matet me shpejtësinë e konsumit dhe jo me thellësinë e ndikimit, figura e Kujtim Laros bëhet edhe më domethënëse.

Ai i përkiste atyre krijuesve që nuk e shihnin artin si spektakël egoje, por si mision njerëzor dhe shpirtëror. Për të, muzika nuk ishte zbukurim i realitetit, por mënyra e duhur për ta kuptuar më thellë jetën dhe njeriun.

Kujtim Laro ishte prej atyre artistëve që nuk e ndanin jetën nga arti. Humanizmi i tij reflektohej natyrshëm në krijimtari. Ishte njerëzor deri në skajshmëri, i qetë, fisnik dhe i përulur. Ai mbeti shembulli i artistit që nuk e humbi kurrë raportin me thjeshtësinë. Ishte i madh sepse nuk kishte nevojë të dukej i tillë.

Edhe sot, kur dëgjon muzikën e Kujtim Laros, krijohet ndjesia sikur ajo vjen nga një kohë më e pastër shpirtërisht. Tingujt e tij nuk lodhin, nuk plaken dhe nuk humbasin kuptimin. Përkundrazi, sa më shumë kalon koha, aq më tepër zbulohet thellësia emocionale dhe artistike që ato mbartin.

Sot, kur kujtojmë lindjen e tij, nuk kujtojmë vetëm një kompozitor të madh, por një epokë emocionesh dhe vlerash, një thesar të jashtëzakonshëm që, sa më shumë kalon koha, aq më tepër ridimensionohet me përmasa universale, identitare dhe kombëtare.

Kujtim Laro ishte artisti që i dha zë heshtjes së filmit shqiptar, kompozitori i pashoq që i dha muzikës dinjitet, ndërsa jetës njerëzillëk dhe dimensionin e humanizmit.

Padyshim, ai mbetet një nga ata artistë që nuk jetojnë vetëm në arkiva, në tituj apo në histori arti, por në kujtesën emocionale të shqiptarëve.

Ai jeton në tingujt që rikthejnë mallin e një kohe, në emocionet që zgjojnë filmat e vjetër, në heshtjen e dhimbshme të skenave që, pa muzikën e tij, nuk do të kishin të njëjtën madhështi shpirtërore.

Ndoshta, te artistë të mëdhenj si ai, kjo është pavdekësia më e bukur që mund të arrijë një krijues: të jetojë jo vetëm në histori, por në zemrën dhe qënien shpirtërore të popullit të vet.

Tiranë, e premte – 8 maj, 2026

Historia e Shqipërisë është e ngarkuar me ngjarje dhe data mjaft të rëndësishme që kanë shenjuar gjurmë të pashlyeshme, shumë prej të cilave kanë lënë plagë që nuk mbyllen lehtë. Ato janë prova të karakterit të një kombi dhe njëkohësisht pasqyra e mënyrës se si një komb zgjedh të kujtojë ose të harrojë veten.

Një nga këto data është 7 prilli 1939 — dita kur Shqipëria u pushtua nga Italia fashiste dhe kur mbi sovranitetin shqiptar ra një nga hijet më të rënda të historisë moderne.

Pushtimi nuk ishte vetëm një akt ushtarak, por një simbolikë nënshtrimi politik dhe moral. Në pak orë u godit jo vetëm territori, por edhe dinjiteti i shtetit shqiptar, i cili ishte ende i brishtë, i ri dhe në kërkim të konsolidimit të vet institucional. Për këtë arsye, 7 prilli nuk është vetëm një datë historike, por një provë e karakterit kombëtar.

Ajo që e rëndon edhe më shumë këtë datë nuk është vetëm zbarkimi i trupave italiane, por edhe episodi i mëpasshëm, kur një delegacion shqiptar në Romë i dorëzoi kurorën e Mbretërisë shqiptare mbretit të Italisë, Viktor Emanueli III. Ky akt përfaqëson një nga momentet më dramatike të komprometimit të elitës politike shqiptare të kohës.

Në atë delegacion bënin pjesë figura si Shefqet Vërlaci, Mustafa Kruja, Eqrem bej Vlora, Xhafer Ypi, Anton Harapi, Fejzi Alizoti, e të tjerë. Historia i njeh këta emra jo vetëm si individë, por si përfaqësues të një zgjedhjeje politike që mbetet edhe sot objekt debati të fortë historik dhe moral.

Ky episod nuk duhet parë vetëm si akt formal diplomatik, por mirëfilli si një akt simbolik i transferimit të sovranitetit — një gjest që në kujtesën kolektive mbetet i lidhur me idenë e dorëzimit të shtetit.

Megjithatë, drama e vërtetë nuk mbaron në vitin 1939, por në mënyrën se si një shoqëri përballet me të kaluarën e saj.

Pas vitit 1992, në Shqipëri nisi një proces i ndërlikuar rivlerësimi historik. Ky proces ishte i nevojshëm, sepse historiografia komuniste kishte qenë shpesh ideologjike dhe përjashtuese. Në shumë raste rivlerësimi u kthye në relativizim. Në vend që të ndërtohej një kulturë e ekuilibruar e kujtesës historike, shpesh u krijua një konfuzion i ri interpretimesh.

Kur emrat e figurave historike vendosen në rrugë, institucione apo shkolla, kjo nuk është thjesht një çështje nderimi personal, por një akt edukimi publik. Është një deklaratë mbi vlerat që një shoqëri zgjedh të transmetojë tek brezat e rinj, ngase kujtesa publike nuk është neutrale. Ajo është një zgjedhje morale.

Në këtë kuptim, pyetja nuk është vetëm historike, por edhe antropologjike, që lidhet me identitetin: çfarë zgjedhim të kujtojmë dhe pse?

Një shoqëri që nuk arrin të ndërtojë një raport të sinqertë me të kaluarën e saj rrezikon të jetojë në një gjendje të përhershme tensioni mes kujtesës dhe harresës, ngase krijon një paradoks të rrezikshëm: heronjtë relativizohen, ndërsa kompromiset historike justifikohen.

Kjo nuk do të thotë se historia duhet lexuar bardh e zi. Historia është komplekse. Figurave historike duhet t’u njihet edhe konteksti, edhe rrethanat, edhe kufizimet e kohës së tyre. Por po aq e vërtetë është se sovraniteti i një vendi nuk është një kategori relative, por themeli mbi të cilin ndërtohet dinjiteti i një kombi.

Prandaj 7 prilli nuk është vetëm një datë përkujtimore, por edhe një test ndërgjegjeje.

Është një pyetje që i bëhet çdo brezi: si do ta lexojmë historinë tonë — si një barrë për ta fshehur apo si një mësim për ta kuptuar?

Një komb nuk dobësohet kur përballet me të vërtetat e tij, por vetëm kur pushon së kërkuari të vërtetën.

Tiranë, e martë – 7 prill 2026

Dje, në mëngjes, më merr në telefon miku im i vyer, aktori i madh i skenës dhe ekranit shqiptar, Reshat Arbana. Zëri i tij vinte i rënduar, i përthyer jo vetëm nga pesha e viteve dhe brishtësia e shëndetit, por edhe nga tronditja e thellë që i ka shkaktuar lajmi për largimin nga jeta të kolegut dhe partnerit të tij në art, Zhani Ziçishti.

Ishte një telefonatë jo nga ato të zakonshme që shpeshherë zhvillojmë me Bacë Reshatin, por një telefonatë që mbartte dhimbje për ndjesinë që përcjell një humbje që nuk i përket vetëm familjes biologjike, por edhe asaj shpirtërore që krijohet mes artistëve në skenë e në jetë — në ato bashkëpunime që mbeten të gdhendura në kujtesën kolektive përmes filmave si “Fijet që priten”, “Nga mesi i errësirës”, “Rikonstruksioni” e të tjerë, ku ata kanë ndarë jo vetëm role, por edhe përvoja të bukura, kohë, përkushtim dhe besim të ndërsjellë artistik.

Me një zë që i dridhej lehtë, sikur të donte të mbante pezull një emocion që i shpëtonte përtej kontrollit, ai më përcolli një kërkesë njerëzore:

“I dashur Ilir, jam i pamundur të jem i pranishëm në këtë moment për të çuar një buqetë me lule dhe për të ngushëlluar familjen e Zhanit tonë… Të lutem, përcilli nga ana ime ngushëllimet më të sinqerta…”

Në atë çast, ndjeva se nuk ishte vetëm një mesazh ngushëllimi që më besohej për ta përcjellë unë, por një gjest si një amanet njerëzor. Një dëshmi e rrallë e asaj lidhjeje të padukshme, por të fortë, që lind mes artistëve të mëdhenj — një solidaritet i heshtur që nuk ka nevojë për skenë, as për projektorë apo për duartrokitje.

Sepse në fund të fundit, arti i vërtetë nuk qëndron vetëm në rolet që interpretohen, por në mënyrën se si artistët dinë të jenë pranë njëri-tjetrit në skenën më të vështirë të jetës: në çastet e humbjes.

Dhe kjo ndjesi — që një artist i madh përkulet me dhimbje përpara ikjes së një artisti tjetër po aq të madh — është ndoshta forma më fisnike e respektit që mund të ekzistojë në botën e artit.

Tiranë,- 26 shkurt, 2026

Ka shkrimtarë që i përkasin një gjuhe prej nga vijnë, por janë shumë të rrallë ata që, duke u nisur nga një gjuhë e vogël, arrijnë të flasin me gjuhën e mbarë njerëzimit.

Padyshim, Ismail Kadare bën pjesë në këtë kategori të rrallë, ku individualja shndërrohet në universale dhe ku fati i një kombi të vogël merr përmasat e një drame njerëzore të kuptueshme kudo.

Vepra e tij nuk është vetëm letërsi, por një akt i gjatë mendimi, një përballje e pandërprerë me historinë, pushtetin, frikën dhe dinjitetin njerëzor.

I përkthyer në mbi 45 gjuhë, i lexuar dhe i interpretuar në kontinente të ndryshme, Kadare është bërë një pikë referimi për kritikën mbarëbotërore si një nga shkrimtarët më përfaqësues jo vetëm të Europës Lindore, por edhe të asaj botërore.

Ky fakt nuk është thjesht statistikë kulturore, por në radhë të parë dëshmon qartazi se letërsia e tij prej dekadash i ka kapërcyer kufijtë e kontekstit shqiptar për të prekur thelbin e përvojës njerëzore.

Në sytë e botës, Kadare është një autor që fuqishëm i dha zë një historie të mbyllur, një shoqërie të izoluar, një populli që fliste pak, por vuante shumë.

Megjithatë, marrëdhënia e tij me vendin e vet mbetet paksa e ndërlikuar, shpesh e keqkuptuar dhe e dhimbshme.

Shqipëria e Kadaresë është një atdhe i dashur dhe i rëndë njëkohësisht — një truall që lind rrallë gjeni, por nuk di gjithmonë si t’i mbajë dhe si t’i çmojë.

Këtu, figura e tij është parë herë si ikonë, herë si objekt dyshimi, herë si shkrimtar kombëtar dhe herë si figurë e kontestuar.

Kjo luhatje me nuanca të paqarta dualiteti të vetëdijes dhe ndërgjegjes sonë kombëtare nuk flet për paqartësinë e Kadaresë, por për pasigurinë e shoqërisë që e vështron.

Në planin akademik, Kadare përfaqëson një rast sui generis të letërsisë së rezistencës së koduar.

Ai nuk shkroi kundër pushtetit në mënyrë të drejtpërdrejtë, por ndërtoi sisteme simbolike ku pushteti shfaqej si absurditet, si ritual, si mekanizëm paranojak.

Alegoria, metafora, miti, historia dhe legjenda u bënë mjetet e tij më efektive për të thënë atë që nuk mund të thuhej. Kjo zgjedhje estetike dhe inteligjente kadareane nuk ishte shmangie, por mirëfilli një strategji e mençur dhe morale në kushtet e pamundësive reale për të bërë letërsi duke qenë krejtësisht i lirë.

Emocionalisht, Kadare mbetet shkrimtari i vetmisë së mendimit. Ai shkroi nga brenda një realiteti që e survejonte, duke ruajtur një distancë të brendshme që i lejonte të mos shkrihej me të.

Kjo distancë shpesh është interpretuar gabimisht si kompromis, por në thelb ajo ishte kusht mbijetese për letërsinë dhe për vetë shkrimtarin.

Të kërkosh heroizëm të zëshëm nga një mendje që punon në heshtje është të mos kuptosh natyrën e intelektit në kushte represioni.

Filozofia që e përshkon veprën e Kadaresë është një filozofi e frikës si strukturë shoqërore dhe e kujtesës si akt rebelimi.

Ai e kuptoi se diktaturat nuk jetojnë vetëm nga dhuna fizike, por nga mitet, ritualet, legjitimimi simbolik dhe frika e trashëguar. Duke i çmontuar këto mekanizma në letërsi, Kadare bëri atë që filozofia politike shpesh nuk arrin: i dha fytyrë konkrete të keqes abstrakte.

Por përse një figurë kaq e madhe nuk u vlerësua pa mëdyshje nga vendi i vet? Kjo pyetje nuk ka një përgjigje të vetme, ngase lidhet me kulturën e dyshimit ndaj elitave, me plagët e pashëruara të së shkuarës, me tendencën për ta gjykuar artin përmes biografisë dhe jo përmes veprës.

Lidhet gjithashtu edhe me një fenomen të njohur në historinë e kulturës: shoqëritë e pasigurta shpesh ndihen të kërcënuara nga ata që i tejkalojnë.

Në këtë kuptim, Kadare u bë jo vetëm shkrimtar i kombit, por edhe një provë sfiduese e pjekurisë së tij kulturore.

Mënyra se si një shoqëri i trajton gjenitë e vet është gjithmonë tregues i raportit të saj me dijen, lirinë dhe vetëbesimin. Nëse vlerësimi vonon, faji nuk është i figurave që janë në avangardë me kohën, por i vetë kohës që nuk di ende të lexojë madhështinë pa frikë.

Ismail Kadare i dha Shqipërisë një pasaportë kulturore të pakontestueshme. Ai e bëri historinë, mitin dhe dramën shqiptare pjesë të dialogut botëror. Edhe nëse vendi i tij nuk e deshi gjithmonë siç duhet, vepra e tij mbetet një akt i pakthyeshëm dinjiteti kombëtar.

Në fund, Kadare na mëson një të vërtetë të hidhur, por të domosdoshme: gjenitë shpesh janë më të kuptuar nga njerëz që nuk flasin gjuhën e tyre sesa nga ata që jetojnë pranë tyre.

Por koha, ndryshe nga zilia dhe keqdashja, ka një virtyt të rrallë — ajo vendos gjithçka në vendin e vet.